Axit picric và chuỗi sai lầm biến va chạm Halifax thành thảm họa

Trên tàu Mont-Blanc có 2.366 tấn axit picric, bên cạnh 250 tấn TNT, 62 tấn bông súng và một lô benzol dễ cháy đặt trên boong. Chính tổ hợp này giúp giải thích vì sao một vụ va chạm hàng hải tại Halifax năm 1917 không dừng ở hư hỏng thân tàu: benzol tràn ra, tia lửa xuất hiện khi hai vỏ tàu cọ vào nhau, đám cháy lan đến khối chất nổ khổng lồ. Axit picric là thành phần lớn nhất và đặc biệt nguy hiểm, nhưng thảm họa chỉ hình thành khi tính chất vật liệu gặp hàng loạt quyết định và hoàn cảnh bất lợi. [1]

Vì sao axit picric có mặt trên một tàu hàng?

Axit picric, còn gọi là trinitrophenol, từng được biết đến trước hết như một chất tạo màu vàng. Về sau, các nhà hóa học nhận ra nó có thể phát nổ mạnh và được dùng làm thuốc nổ trong đạn pháo. Đến cuối thế kỷ XIX, nhiều quân đội đã sử dụng các công thức dựa trên chất này dưới những tên khác nhau. Khi Thế chiến thứ nhất diễn ra, axit picric vẫn là vật liệu quân sự phổ biến, đặc biệt trong kho vũ khí của Pháp. [1]

Một chất nổ dùng trong đạn pháo phải đáp ứng những yêu cầu có phần trái ngược: đủ ổn định để chịu được sản xuất, vận chuyển và cú sốc khi khai hỏa, nhưng phải giải phóng năng lượng mạnh khi được kích nổ đúng cách. Axit picric được lựa chọn vì sức công phá của nó, dù tính bất ổn vẫn là nhược điểm nghiêm trọng. Vì thế, khối hàng trên Mont-Blanc không phải hàng hóa thông thường mà là một kho vật liệu quân sự đang được đưa tới đoàn tàu vượt Đại Tây Dương. [1]

Benzol đã biến cú va chạm thành ngòi lửa như thế nào?

Lô benzol được bổ sung vào phút chót và các thùng được xếp trên boong. Tại đoạn luồng hẹp có tên Narrows, Mont-Blanc gặp tàu Imo đi về phía mình. Hai tàu cố đổi hướng nhưng vẫn va chạm; mũi Imo khoét vào mạn Mont-Blanc, làm các thùng benzol đổ và rò rỉ. Khi Imo lùi ra, sự ma sát giữa hai thân tàu tạo tia lửa, châm cháy chất lỏng đã tràn trên boong. [1]

Điểm quan trọng là cú va chạm không được mô tả như tác nhân trực tiếp làm toàn bộ axit picric phát nổ ngay lập tức. Nó mở đầu một chuỗi truyền năng lượng: thùng chứa bị phá vỡ, nhiên liệu dễ cháy thoát ra, tia lửa xuất hiện rồi ngọn lửa bao trùm tàu. Benzol vì vậy đóng vai trò gần với một cầu nối giữa tai nạn cơ học và vụ nổ của khối hàng quân sự. [1]

Có thể hình dung bằng một ví dụ đơn giản: một vật dễ cháy và một nguồn phát tia lửa riêng rẽ chưa chắc gây hậu quả, nhưng khi lớp ngăn cách giữa chúng bị phá vỡ, rủi ro thay đổi hoàn toàn. Trên Mont-Blanc, chính va chạm đã phá vỡ lớp ngăn cách ấy.

Tại sao người xung quanh không nhận ra hiểm họa?

Trong điều kiện an toàn hơn, tàu chở hàng nguy hiểm có thể treo cờ đỏ để cảnh báo. Nhưng nguy cơ tàu ngầm Đức trong thời chiến khiến thông lệ này bị đình chỉ, bởi dấu hiệu cảnh báo cũng có thể tiết lộ một mục tiêu quân sự đáng giá. Mont-Blanc vì thế đi vào cảng mà không mang tín hiệu công khai tương xứng với mức độ nguy hiểm của hàng hóa trên tàu. [1]

Khi tàu bốc cháy, thuyền trưởng và thủy thủ đoàn hiểu tình thế nên rời tàu, đồng thời hô cảnh báo những người đang tới hỗ trợ dập lửa. Tuy nhiên, con tàu cháy trôi về phía bờ lại thu hút người dân. Với người không biết nội dung hầm hàng, cảnh tượng trước mắt có thể giống một vụ cháy tàu cần được quan sát hoặc cứu chữa, chứ không phải một khối chất nổ sắp phát nổ. [1]

Sự thiếu vắng cảnh báo tạo ra một khoảng cách thông tin nguy hiểm: thủy thủ biết phải chạy, còn người trên bờ chỉ thấy lửa và khói. Đây không đơn thuần là lỗi của một cá nhân. Quy tắc giữ bí mật trong chiến tranh đã loại bỏ tín hiệu vốn có thể khiến tàu khác, lực lượng cứu hộ và dân cư phản ứng sớm hơn. [1]

Axit picric đóng vai trò gì trong quy mô tàn phá?

Ngọn lửa cuối cùng kích nổ axit picric trên Mont-Blanc. Do chất này chiếm phần lớn khối hàng được nêu, nó góp phần quyết định quy mô năng lượng giải phóng; TNT và bông súng khiến con tàu còn mang thêm những vật liệu nổ khác. Không nên tách riêng một hóa chất rồi xem nó là toàn bộ nguyên nhân: benzol tạo điều kiện cho cháy, va chạm tạo điều kiện cho benzol tràn và khối hàng hỗn hợp tạo nên hậu quả sau cùng. [1]

Vụ nổ phá hủy hoặc làm hư hại mọi thứ trong bán kính khoảng 2,4 km. Khoảng 1.600 người chết ngay, thêm 300 người qua đời sau đó, khoảng 9.000 người bị thương và hơn 25.000 người mất nhà ở. Một đợt nước cao khoảng 16 m còn quét qua ba dãy phố và khu Richmond. Những con số ấy mô tả hậu quả tại Halifax, không phải thước đo để suy ngược chính xác đóng góp riêng của từng loại chất trong hầm tàu. [1]

Việc phân biệt các vai trò giúp tránh một cách hiểu quá đơn giản. Axit picric là nguồn nguy hiểm lớn, nhưng bản thân sự hiện diện của nó chưa giải thích đủ thảm họa. Câu trả lời nằm trong cả hệ thống: lượng hàng lớn, vật liệu dễ cháy trên boong, không gian hàng hải chật hẹp, cú va chạm, tia lửa và sự chậm trễ trong nhận biết nguy cơ. [1]

Chuỗi bảo vệ đã bị phá vỡ ở những điểm nào?

Có thể nhìn sự cố như nhiều lớp bảo vệ liên tiếp. Điều hướng đáng lẽ giúp hai tàu không va nhau; cách bố trí và chứa hàng đáng lẽ hạn chế chất dễ cháy tràn ra; cảnh báo hàng nguy hiểm đáng lẽ giúp người khác giữ khoảng cách; phản ứng khẩn cấp đáng lẽ đưa dân cư rời xa con tàu. Tại Halifax, mỗi lớp đều bị vô hiệu hóa hoặc không đủ hiệu quả trước khi lớp tiếp theo phải gánh hậu quả. [1]

Bối cảnh chiến tranh nối các lớp ấy lại với nhau. Nhu cầu vận chuyển đạn dược đưa một khối chất nổ lớn qua cảng đông đúc. Lệnh bổ sung benzol khiến thùng được đưa lên boong trong vội vã. Nguy cơ tàu ngầm khiến tàu không treo cờ đỏ. Khi tai nạn xảy ra, chính sự kín đáo từng nhằm bảo vệ chuyến hàng lại khiến mối nguy khó được nhận biết từ bên ngoài. [1]

Điều đáng nhớ về Mont-Blanc không chỉ là axit picric có thể phát nổ. Một vật liệu nguy hiểm thường được kiềm chế bằng khoảng cách, vật chứa, quy trình và thông tin. Khi những lớp này cùng suy yếu, một sự cố ban đầu tương đối quen thuộc như hai tàu va nhau có thể vượt khỏi khả năng kiểm soát trong vài phút. Quy mô thảm họa vì thế phản ánh cả hóa học của khối hàng lẫn cách con người tổ chức việc vận chuyển nó. [1]