Bí mật tình bạn ở tinh tinh: Vì sao chúng ít trộm đồ ăn của cạ cứng?

Khi đối diện với miếng dứa thơm ngon nằm ngay trong tầm với, loài tinh tinh dường như biết cách cân nhắc xem ai là kẻ sở hữu phần ăn đó trước khi ra tay kéo dây trộm đồ. Một nghiên cứu do các nhà khoa học tại Đại học UC Berkeley thực hiện cho thấy những con tinh tinh có mối quan hệ gắn bó thân thiết thường ít khi lấy trộm đồ ăn của bạn mình hơn so với những cá thể xa lạ. [1]

Thí nghiệm khay dứa và tần suất trộm đồ ăn

Để tìm hiểu xem tình bạn có ảnh hưởng thế nào đến các hành vi chống đối xã hội, nhóm nghiên cứu đã thiết lập một thí nghiệm gồm hai phòng riêng biệt tại khu bảo tồn đảo Ngamba ở Uganda. Phòng thứ nhất chứa một con tinh tinh đóng vai trò nạn nhân cùng ba khay dứa gắn dây kéo, trong khi con tinh tinh thứ hai đứng ở phòng bên cạnh có thể chọn giữ nguyên sợi dây hoặc kéo nó về phía mình để cướp miếng dứa. [1]

Qua quá trình quan sát, các nhà nghiên cứu nhận thấy tỷ lệ trộm đồ ăn đạt 70 phần trăm trong các thử nghiệm với những con tinh tinh không phải bạn bè. Con số này giảm xuống còn 61 phần trăm khi kẻ trộm và nạn nhân là những người bạn thân thiết. Dù mức chênh lệch chín phần trăm thoạt nhìn có vẻ không quá lớn, việc mỗi cá thể đều trải qua cả hai điều kiện thử nghiệm giúp đội ngũ nghiên cứu tự tin rằng đây là một sự khác biệt có ý nghĩa chứ không phải do ngẫu nhiên. [1]

Xác định tình bạn qua hàng trăm giờ quan sát

Trước khi tiến hành đo lường hành vi, các nhà khoa học đã phải dành hơn 800 giờ để theo dõi đời sống xã hội của 26 con tinh tinh tại khu bảo tồn. Việc xác định ai là bạn của ai không dựa vào phỏng đoán cảm tính mà được ghi nhận qua các thói quen sinh hoạt hằng ngày như tần suất chải lông cho nhau và khoảng cách vật lý khi chúng đứng gần nhau trong tầm với của tay. [1]

Phương pháp này giúp khắc phục sự hoài nghi lâu nay của giới khoa học về việc liệu ta có thể áp dụng khái niệm tình bạn vốn quen thuộc ở con người cho loài linh trưởng hay không. Nhờ các dấu hiệu tương tác rõ ràng, nhóm nghiên cứu đã có cơ sở vững chắc để phân nhóm các mối quan hệ trước khi đưa chúng vào bài kiểm tra giành thức ăn. [1]

Sự thay đổi cảm xúc của nạn nhân và kẻ trộm

Không chỉ dừng lại ở hành động kéo dây, thí nghiệm còn ghi nhận những biến đổi tinh tế trong biểu hiện cảm xúc của cả hai phía. Khi bị lấy mất phần ăn, các nạn nhân thường có phản ứng giậm chân, đấm tay xuống đất và kêu la thảm thiết. Tuy nhiên, nếu kẻ trộm là bạn thân, nạn nhân tỏ ra tức giận ban đầu nhưng lại nhanh chóng bình tâm trở lại hơn so với khi kẻ trộm là người lạ. [1]

Ở chiều ngược lại, thái độ của kẻ trộm cũng có sự khác biệt rõ rệt. Những con tinh tinh khi đi trộm đồ của cá thể xa lạ thường biểu lộ cảm xúc tiêu cực kéo dài hơn, cho thấy chúng cảm nhận rõ bầu không khí thù địch của tình huống. Ngược lại, khi lấy đồ của bạn bè, chúng ít thể hiện sự hung hăng hơn hẳn. [1]

Kỳ vọng tương hỗ và cội nguồn đạo đức con người

Theo nhóm nghiên cứu, những phát hiện này cho thấy sự tồn tại của các kỳ vọng lẫn nhau giữa những người bạn trong thế giới loài tinh tinh. Việc nạn nhân mau chóng hạ hỏa và kẻ trộm bớt tỏ thái độ thù địch phản ánh một mối quan hệ qua lại phức tạp, điều vốn trước đây thường chỉ được xem là đặc quyền của riêng loài người trong các liên minh xã hội. [1]

Các nhà khoa học nhận định rằng những kỳ vọng xã hội cơ bản này có thể chính là nền tảng tiến hóa cho các nguyên tắc đạo đức và sự hợp tác quy mô lớn ở con người. Khi các cá thể biết kiềm chế hành vi chống đối xã hội đối với bạn bè, chúng đồng thời tạo ra một tiêu chuẩn chung về cách ứng xử trong cộng đồng lớn hơn sau này. [1]

Ý nghĩa đối với nghiên cứu tiến hóa hành vi

Công trình này bổ sung thêm những mảnh ghép quan trọng vào chuỗi nghiên cứu dài hạn về sự tiến hóa của hành vi con người và nguồn gốc các chuẩn mực đạo đức. Trước đó, các công trình khác từng ghi nhận ý định hướng đến từng mối quan hệ cụ thể ở loài linh trưởng, nhưng nghiên cứu mới này tiến thêm một bước khi chỉ ra những kỳ vọng rõ ràng về cách đối xử ưu tiên giữa các cá thể gắn bó. [1]

Dù vẫn cần thêm thời gian để làm rõ giới hạn nhận thức của loài vật, việc tìm thấy những hành vi kiềm chế và kỳ vọng tương hỗ ở tinh tinh mang lại một góc nhìn mới. Qua đó, chúng ta hiểu rằng đời sống cảm xúc phong phú và các mối quan hệ hợp tác gắn bó không phải là những yếu tố đột ngột xuất hiện ở con người mà có cội nguồn sâu xa trong quá khứ tiến hóa chung. [1]