Chiếc quần có đinh tán và câu hỏi về cái tên Levi’s

Tháng 12 năm 1870, một khách hàng tìm đến Jacob W. Davis và nhờ ông may cho chồng bà một chiếc quần lao động đủ chắc để chịu được công việc đốn gỗ. Yêu cầu ấy tập trung vào những chỗ chiếc quần dễ hỏng nhất: đường may và các túi, nơi lực kéo có thể làm vải nhanh chóng tách ra. Davis dùng vải duck, loại vải chắc, rồi đặt những chiếc đinh tán đồng vào các điểm yếu ấy để gia cố. [2]

Những chiếc đinh tán ấy không chỉ là chi tiết trang trí. Chúng giữ các đường may ở túi, biến phần dễ rách thành phần có thêm điểm gia cố rõ ràng. Trong cách hiểu phổ biến về quần jeans hiện đại, đó là chiếc quần xanh có đinh tán đồng ở túi; Jacob W. Davis thường được ghi nhận là người thêm chi tiết này vào năm 1871. Nhưng chính thay đổi ấy lại đặt ra câu hỏi lớn hơn: khi một sáng kiến nằm trong đôi tay của người may, vì sao chiếc quần về sau lại mang tên của người khác? [1][2]

Người thợ may đến Reno

Jacob Youphes sinh trong một gia đình Do Thái ở Riga năm 1831. Năm 1854, khi 23 tuổi, ông di cư sang Mỹ và đổi tên thành Jacob Davis. Sau đó, ông từng sống ở Canada, làm công việc đãi vàng tại sông Fraser, trước khi trở lại San Francisco vào tháng 1 năm 1867 cùng Annie và gia đình. [2]

Năm 1868, gia đình Davis chuyển đến Reno, khi ấy là một thị trấn đường sắt nhỏ. Một năm sau, ông mở cửa hàng may trên con phố chính của thị trấn. Công việc nhanh chóng gắn cửa hàng với những người làm việc quanh tuyến đường sắt Central Pacific: Davis may lều, chăn ngựa và bạt phủ xe cho họ. Các món đồ ấy cần những loại vải khác nhau, nên ông mua vải cotton duck và denim từ công ty Levi Strauss & Co. ở San Francisco. [2]

Levi Strauss chuyển từ Đức đến New York năm 1851 để làm việc cùng các anh trai trong việc kinh doanh hàng hóa. Năm 1853, ông chuyển đến San Francisco và mở doanh nghiệp hàng khô riêng. [1]

Trong cửa hàng, Davis không chỉ cắt và khâu vải. Ông dùng đinh tán đồng để gia cố các điểm chịu lực trên những món đồ may. Khi một khách hàng yêu cầu chiếc quần đủ bền cho người chồng làm nghề đốn gỗ, đôi tay đã quen với việc gia cố ấy có sẵn một giải pháp để thử. [2]

Một lá thư giữa lúc đơn hàng tăng

Những chiếc quần có đinh tán nhanh chóng vượt khỏi phạm vi cửa hàng của Jacob W. Davis. Khách hàng thích chúng, rồi truyền miệng về độ chắc chắn của những điểm gia cố. Tin tức lan tới các lao động dọc tuyến đường sắt, nơi quần lao động phải chịu những công việc nặng và lặp đi lặp lại. Đến ngay từ năm 1871, Davis đã làm quần lao động bằng denim cotton, cho thấy sáng kiến ấy không dừng ở một chiếc quần may riêng cho một khách hàng. [2][8]

Nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng của người thợ may ở Reno. Davis muốn mở rộng việc kinh doanh, nhưng trong cửa hàng chỉ có một mình ông xoay xở với số đơn đặt hàng ngày càng lớn. [2][8][9]

Năm 1872, Davis liên hệ với Levi Strauss. Ông biết Strauss, nhà cung cấp hàng khô của mình tại San Francisco, có khả năng mở rộng sản xuất, trong khi cửa hàng ở Reno không thể tự mình đáp ứng nhu cầu. Davis đề nghị Strauss hỗ trợ tài chính để nộp đơn xin bằng sáng chế. [2][8]

Trong lá thư được lưu lại, Davis viết rằng bí quyết nằm ở những chiếc đinh tán đặt trong túi. Ông cũng nói mình không thể may quần đủ nhanh vì nhu cầu quá lớn. [9]

Strauss đồng ý hỗ trợ Davis trong việc xin bằng sáng chế. [2][8]

Khi ý tưởng có thêm nhà máy

Jacob W. Davis và Levi Strauss thử nghiệm nhiều loại vải khác nhau cho chiếc quần lao động có đinh tán. Trong một thử nghiệm ban đầu, hai người dùng cotton duck màu nâu, một loại vải bông nặng ở phần đáy quần. [1][2]

Denim là lựa chọn mà Davis và Strauss nhận thấy phù hợp hơn cho quần lao động sau những thử nghiệm ấy. Ông hợp tác với Strauss để sản xuất quần đinh tán ở quy mô lớn, đưa việc lựa chọn vải vào cùng công việc tổ chức sản xuất. [1][2]

Ngày 20 tháng 5 năm 1873, hai người nhận bằng sáng chế Mỹ số 139.121, mang tên Jacob W. Davis và Levi Strauss and Company. Tên chính thức trên bằng là “Improvements in fastening pocket openings”, nghĩa là “Cải tiến cách cố định miệng túi”. [1][2]

Strauss lập một xưởng may quy mô đáng kể tại San Francisco để sản xuất quần của Davis. Davis cùng gia đình chuyển về thành phố này để ông quản lý xưởng. [2]

Khi nhu cầu tăng, xưởng may được thay thế bằng một nhà máy. Davis tiếp tục quản lý cơ sở mới cho Strauss, giữ vai trò trực tiếp trong sản xuất ngay cả khi công việc đã chuyển sang quy mô nhà máy. [2]

Điều ít ai biết về năm chiếc túi

Ở mẫu sản xuất hàng loạt gắn với bằng sáng chế năm 1873, chiếc quần mới chỉ có hai túi trước và một túi vá phía sau bên phải. Cấu hình ấy chưa giống mẫu năm túi quen thuộc ngày nay. Cũng trong năm đó, Jacob W. Davis bắt đầu khâu một đường chỉ màu cam kép ở túi sau để phân biệt sản phẩm. Đường chỉ tưởng như chỉ làm nhiệm vụ nhận diện ấy về sau trở thành Nhãn hiệu Hoa Kỳ đăng ký số 1.139.254. [1][2]

Cuối thập niên 1870, Levi Strauss thêm vào một chi tiết nhỏ nhưng có công dụng rất cụ thể: chiếc túi có đinh tán để đựng đồng hồ. Trong thiết kế blue jean đầu tiên, chiếc túi này đã đứng cạnh một túi sau, dây siết ở lưng, các nút để treo dây và những chiếc đinh tán đồng ở đũng quần. [1][5]

Năm 1890, mẫu XX mang số lô 501. Đến năm 1901, Levi Strauss thêm túi sau bên trái vào mẫu 501. Chỉ một túi mới làm thay đổi toàn bộ bố cục: hai túi trước, túi đồng hồ và hai túi sau tạo thành cấu hình năm túi quen thuộc ngày nay. [5][1]

Những thay đổi tiếp theo không diễn ra cùng lúc. Thương hiệu Two Horse, với miếng da, xuất hiện năm 1886. Đỉa quần chỉ được thêm vào năm 1922. [5]

Đến năm 1936, nhãn đỏ được thêm vào túi sau bên phải để phân biệt Levi’s với đối thủ. [5][2]

Sự thật và lời đồn quanh tấm vải xanh

Cái tên jeans đã lưu hành trước ngày chiếc quần đinh tán xuất hiện trên bằng sáng chế. Blue jeans từng là cách gọi chung cho nhiều loại trang phục lao động màu xanh, nên tên gọi ấy không bắt đầu từ riêng một mẫu quần hay một thương hiệu. Nhà sử học thời trang Emma McClendon cũng cho rằng denim đã tồn tại lâu hơn rất nhiều so với câu chuyện thường được kể về Levi’s. Trong câu chuyện ấy, James Sullivan gọi Jacob W. Davis là người hùng thầm lặng. [1][8]

Nguồn gốc của hai từ jeans và denim lại mở ra một lớp câu hỏi khác. Một giả thuyết cho rằng vải jean xuất hiện ở Genoa từ thế kỷ 16, rồi hiện diện ở Nîmes vào thế kỷ 17. Từ jeans có thể bắt nguồn từ Gênes, tên tiếng Pháp của Genoa. Còn denim có thể liên quan đến cụm de Nîmes, nghĩa là “từ Nîmes”. Những mối liên hệ ấy tạo ra một bản đồ ngôn ngữ và địa danh, nhưng chúng vẫn nằm ở mức giả thuyết về nguồn gốc. [1]

Từ bản đồ ấy nảy sinh câu chuyện phổ biến rằng vải denim của Levi’s được nhập từ Nîmes. Câu chuyện này được kể lại nhiều lần, rồi bị sửa lại như một truyền thuyết không đúng. Một phiên bản khác nói Levi Strauss ban đầu bán quần bằng canvas nâu, sau đó mới chuyển sang vải chắc làm ở Nîmes, nhuộm xanh và thêm đinh tán sau lá thư của Davis. Phiên bản ấy cũng không đứng cùng phần lịch sử đã được xác lập. [1][4]

Jacob W. Davis còn xuất hiện trong hai cách kể khác nhau về khoản tiền đứng sau sự hợp tác. Một cách kể cho rằng Strauss mua ý tưởng gia cố quần bằng đinh tán từ người thợ may nhập cư Nga với giá 69 đô la. Một giai thoại khác nói Davis không có tiền xin bằng sáng chế, nên đề nghị Strauss trả chi phí giấy tờ và cùng đứng tên. [10][4]

Cùng với chuyện về khoản tiền, hình ảnh Levi Strauss tự nghĩ ra chiếc quần bền cho thợ mỏ cũng được truyền lại như một giai thoại. [8][4]

Từ quần thợ mỏ đến biểu tượng nổi loạn

Chiếc quần gắn với câu chuyện của Jacob W. Davis trước hết phục vụ những người lao động chân tay, đặc biệt là thợ mỏ ở Mỹ. Công nhân nhà máy, nông dân và người chăn bò ở miền Tây Bắc Mỹ cũng mặc kiểu quần bền ấy. Trong 50 hoặc 60 năm đầu, jeans chỉ được xem là quần lao động thuần túy; chỗ đứng của chiếc quần nằm trong công việc hằng ngày của những người mặc. [1][9]

Đến thập niên 1920, các nhà thiết kế phục trang Hollywood đưa jeans lên màn ảnh bằng cách mặc chúng cho diễn viên phim miền Tây. Sang thập niên 1930, những bộ phim ấy nâng hình ảnh cao bồi mặc Levi’s thành huyền thoại. [1][9][4]

Sau Thế chiến II, jeans gắn với hoạt động giải trí nhiều hơn quần áo lao động. Trong thập niên 1950, Levi Strauss & Co. lần đầu bán sản phẩm trên toàn quốc, còn Marlon Brando và James Dean góp phần phổ biến jeans như trang phục thường ngày qua các bộ phim. Với The Wild One của Brando, hình ảnh denim có bước ngoặt: chất vải ấy gắn với hành vi nổi loạn và vẻ ngầu. James Dean làm jeans trở thành biểu tượng nổi loạn của giới trẻ trong cùng thập niên. [4][1][9]

Sự liên hệ với hành vi phạm pháp khiến một số trường học Mỹ từng cấm học sinh mặc denim. Tại Đông Đức, jeans cũng bị cấm đến năm 1974, với quy định không cho trẻ mặc quần đinh tán vào phòng khiêu vũ. [9][1]

Năm 1960, Levi Strauss & Co. đổi tên sản phẩm phổ biến nhất từ overalls thành jeans. [4][1]

Từ Reno đến hôm nay

Davis tiếp tục giám sát việc sản xuất quần lao động, áo lao động và quần yếm cho đến cuối đời. Năm 1908, ông qua đời tại San Francisco. [2]

Theo BBC Culture, hơn 5 tỷ chiếc jeans được sản xuất trên thế giới mỗi năm. Theo ước tính của Levi Strauss & Co., được The New York Times dẫn năm 2011, một chiếc quần jeans xanh điển hình tiêu thụ 919 gallon nước trong toàn bộ vòng đời, tương đương khoảng 15 bồn tắm cỡ spa. Phần tạo vẻ sờn cho denim từng để lại một cái giá khác: phun cát thủ công có thể gây bệnh bụi phổi silic. Năm 2004, một bác sĩ ở vùng Bingol của Thổ Nhĩ Kỳ phát hiện hàng chục thanh niên mắc bệnh bụi phổi silic sau khi làm việc tại các nhà máy phun cát denim. Năm 2009, năm năm sau những phát hiện ở Bingol, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ cấm phun cát; Levi Strauss và H&M sau đó cũng công khai tuyên bố cấm phương pháp này. [5][6][7]

Năm 2006, Reno dựng một tấm biển tưởng niệm tại địa điểm cửa hàng may của Davis, ghi nhớ việc quần jeans được phát minh ở thành phố này. Tấm biển đưa câu chuyện trở lại nơi một khách hàng từng đặt may chiếc quần bền cho chồng mình. Ở đó, cái tên Levi’s nhường chỗ cho hình ảnh người thợ may đã tiếp tục đứng sau dây chuyền sản xuất cho đến cuối đời. [2]

Nguồn

1. Jeans (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Jacob W. Davis (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Exploring the USSR’s underground obsession with Levi’s 501s | Dazed (web.archive.org, nguồn gốc)
4. Jeans (web.archive.org, bài viết)
5. BBC - Culture - Jean genie: The denim evolution (web.archive.org, bài viết)
6. Levi Strauss Tries to Minimize Water Use - The New York Times (web.archive.org, bài viết)
7. Sandblasted jeans: Should we give up distressed denim? - BBC News (web.archive.org, bài viết)
8. Watch Riveted: The History of Jeans | American Experience | Official Site | PBS (www.pbs.org, bài viết)
9. The Colourful History of Jeans | Threads of Time - Amuse (web.archive.org, bài viết)
10. A History Of Blue Jeans: From Miners' Wear to American Classic - Nature and Community - MOTHER EARTH NEWS (web.archive.org, bài viết)

Ảnh minh họa do AI tạo, không phải ảnh tư liệu; không mô tả khuôn mặt người thật.