Cicero và nghệ thuật tin vào điều có khả năng đúng

Năm 45 TCN, khi cuộc đời riêng và nền cộng hòa La Mã cùng rạn vỡ, Cicero lui về một điền trang để viết về một câu hỏi vẫn quen thuộc với con người hiện đại: nên tin đến mức nào? Câu trả lời của ông không phải là nghi ngờ tất cả, cũng không phải khẳng định cho đến cùng, mà là probabilia — chấp nhận điều có sức thuyết phục nhất hiện thời để hành động, trong khi vẫn để ngỏ khả năng sửa đổi. [1]

Một triết học ra đời giữa khủng hoảng

Cicero không tìm đến triết học trong hoàn cảnh yên ổn. Con gái Tullia vừa qua đời, cuộc hôn nhân kéo dài nhiều thập niên đã kết thúc, còn Julius Caesar đang nắm quyền độc tài. Trong bối cảnh ấy, ông viết Academica, tác phẩm trình bày cách Hoài nghi Học viện nhìn nhận tri thức và đời sống. Với Cicero, viết không chỉ là nghiên cứu mà còn là cách sắp xếp lại phán đoán khi những điều từng làm nên thế giới của mình không còn chắc chắn. [1]

Điểm đáng chú ý là Cicero không chỉ truyền đạt lại tư tưởng Hy Lạp bằng tiếng La tinh. Ông so sánh các lập trường, chọn lựa giữa chúng và xây dựng một vốn từ triết học mới cho độc giả La Mã. Vì vậy, Hoài nghi Học viện trong tay ông không nằm yên trong trường học. Nó được thử trong diễn văn, pháp đình, nghị trường và những quyết định có thể phải trả giá. [1]

Hoài nghi không có nghĩa là phủ nhận

Hoài nghi Học viện bắt đầu từ một nhận xét đơn giản nhưng khó chấp nhận: giác quan và lý trí đều có thể sai. Con người vì thế khó đạt đến sự chắc chắn tuyệt đối. Tuy nhiên, từ việc không thể chắc chắn tuyệt đối không thể suy ra rằng mọi ý kiến đều ngang nhau hoặc không nên tin điều gì. Carneades, một nhân vật quan trọng của truyền thống này, dùng khái niệm pithanon để chỉ điều có sức thuyết phục; Cicero chuyển ý đó thành probabilia trong tiếng La tinh. [1]

Probabilia không phải xác suất theo nghĩa thống kê hiện đại. Nó gần với một nhận định đã chịu được sự xem xét, phù hợp với những gì đang biết và đủ đáng tin để làm căn cứ hành động. Người sử dụng nó không nói “điều này chắc chắn đúng”, mà nói “đây là cách giải thích tốt nhất lúc này, và tôi sẽ điều chỉnh nếu xuất hiện lý do mạnh hơn”. Cách diễn đạt ấy biến sự dè dặt thành một nguyên tắc làm việc, thay vì một thái độ mơ hồ. [1]

Niềm tin cần có mức độ

Trong cách Cicero tiếp nhận truyền thống Học viện, các ấn tượng không được xếp vào hai ngăn đúng hoặc sai ngay lập tức. Một nhận định có thể mới chỉ gây cảm giác hợp lý; sau đó trở nên thuyết phục hơn; tiếp theo là không xung đột với những điều đã biết; và ở mức cao nhất, đã trải qua sự kiểm tra kỹ lưỡng. Việc nhỏ có thể chỉ cần một mức tin cậy vừa phải, còn quyết định y khoa hay phán quyết hình sự đòi hỏi sự khảo sát nghiêm ngặt hơn. [1]

Có thể hình dung phương pháp này qua một việc đời thường. Bạn thấy một chuyến xe thường đến đúng giờ nên dự đoán hôm nay cũng vậy. Đó là cơ sở đủ để ra khỏi nhà vào một thời điểm hợp lý, nhưng chưa đủ để đặt một cuộc hẹn không thể trễ. Khi thêm thông tin về thời tiết, tình trạng đường sá hoặc lịch vận hành, mức tin cậy thay đổi. Điều quan trọng không phải biến mọi lựa chọn thành phép tính, mà là để mức chắc chắn tương xứng với hậu quả của sai lầm.

Từ sách vở đến quyết định có hậu quả

Cicero từng giữ chức chấp chính quan trong một cuộc khủng hoảng chính trị ở La Mã. Ông thu thập thông tin về âm mưu của Lucius Sergius Catilina, trình bày trước Viện nguyên lão và thúc đẩy những biện pháp khẩn cấp. Các quyết định tiếp theo, trong đó có việc xử tử những người bị bắt, đã gây tranh cãi về quyền kháng cáo và tính hợp hiến. Điều đáng rút ra ở đây không phải là phán quyết thay cho lịch sử, mà là cấu trúc lựa chọn: Cicero hành động trên nhận định được xem là tốt nhất khi ấy, đồng thời phải gánh trách nhiệm nếu nhận định đó sai. [1]

Đây là khác biệt giữa hoài nghi có trách nhiệm và trì hoãn vô tận. Người biết rằng bằng chứng chưa hoàn hảo vẫn có thể chọn phương án ít rủi ro hơn, đặt điều kiện xem xét lại và theo dõi kết quả. Ngược lại, người lấy bất định làm lý do để không bao giờ quyết định thường chuyển gánh nặng sang người khác. Probabilia không hứa rằng lựa chọn sẽ đúng; nó yêu cầu người lựa chọn nói rõ mình dựa vào đâu và chấp nhận hậu quả.

Phản bác để hiểu hay để cố chấp?

Một người hoài nghi đúng nghĩa phải có khả năng cập nhật. Khi bằng chứng mới giải thích được nhiều điều hơn cách nhìn cũ, họ thay đổi mức tin cậy hoặc thay đổi kết luận. Người chỉ phản bác để bảo vệ kết luận đã chọn thì hành xử khác: họ đổi tiêu chuẩn mỗi khi gặp dữ kiện bất lợi, chỉ chọn những nghiên cứu có lợi hoặc liên tục nêu phản đối mới để tránh đối diện với câu hỏi chính. Bề ngoài cả hai đều đặt câu hỏi, nhưng một bên mở đường cho việc tìm hiểu, còn bên kia dùng nghi ngờ như lá chắn. [1]

Một phép thử thực tế là viết trước điều có thể khiến mình đổi ý. Chẳng hạn, nếu ủng hộ một chương trình công cộng vì tin nó đạt mục tiêu nhất định, hãy tách mục tiêu đạo đức khỏi nhận định thực nghiệm về hiệu quả của chương trình. Mục tiêu có thể được giữ vững, nhưng phương tiện phải được đánh giá lại khi kết quả không như dự kiến. Đổi ý trong trường hợp đó không nhất thiết là thiếu nhất quán; nó có thể là dấu hiệu cho thấy nguyên tắc xem xét bằng chứng đang hoạt động.

Di sản của một cách tin mềm dẻo

Cicero còn áp dụng lối khảo sát này vào các tín ngưỡng La Mã trong De divinatione. Ông không gạt bỏ chuyện điềm báo chỉ vì nó thuộc về truyền thống, nhưng hỏi cơ chế nào nối một dấu hiệu với một sự kiện, các trường hợp thất bại có bị bỏ quên hay không và thành công có được nhớ lại có chọn lọc hay không. Kết luận thận trọng của ông là bằng chứng chưa đủ buộc người đọc phải chấp nhận, chứ không phải mọi khả năng đã bị chứng minh là bất khả. [1]

Đó cũng là lý do tư tưởng này vẫn hữu ích ngoài triết học cổ đại. Một đời sống có suy xét không đòi hỏi con người luôn lưỡng lự, mà đòi hỏi họ phân biệt giá trị mình muốn bảo vệ với dự đoán về cách đạt được giá trị ấy. Ta có thể hành động kiên quyết mà không biến một phán đoán tạm thời thành căn cước bất biến. Nhìn theo cách đó, điều Cicero để lại không phải lời khuyên hãy nghi ngờ nhiều hơn, mà là cách giữ niềm tin vừa đủ chắc để sống và vừa đủ mềm để học.