“Con mắt Sahara” hình thành như thế nào giữa sa mạc?

Nhìn từ không gian, những vòng địa hình ở Mauritania tạo thành một hình gần giống con mắt trên nền sa mạc. Cái tên Richat Structure có thể không dễ nhớ bằng “Con mắt Sahara”, nhưng cả hai đều chỉ về một cấu trúc địa chất khiến góc nhìn từ trên cao trở nên đặc biệt quan trọng.

Ở mặt đất, người quan sát có thể chỉ thấy các dải đá và độ cao thay đổi. Từ xa, chúng ghép lại thành những vòng lớn. Đôi khi một cảnh tượng trông bí ẩn không phải vì nó trái quy luật tự nhiên, mà vì chỉ ở đúng tỷ lệ quan sát, hình dạng của nó mới hiện ra.

Vì sao người ta từng nghĩ đến thiên thạch?

Những cấu trúc gần tròn thường gợi liên tưởng đến hố va chạm. Đó là một giả thuyết ban đầu dễ hiểu: nhiều thiên thể để lại dấu vết dạng tròn khi va vào bề mặt hành tinh. Nhưng hình dạng giống nhau không bảo đảm nguồn gốc giống nhau.

NASA Earth Observatory mô tả Richat như một cấu trúc địa chất có đường kính khoảng 40 kilômét trong bài giới thiệu năm 2022. Giải thích hiện được nêu gắn với cấu trúc vòm và sự xói mòn, thay vì coi đây là hố va chạm thiên thạch. Nguồn: NASA Earth Observatory

Cách suy luận từ hình dạng cần được kiểm tra bằng vật liệu và cấu trúc. Một vòng tròn trên bản đồ có thể do nhiều quá trình tạo ra. Muốn biết điều gì đã xảy ra, phải hỏi đá ở đó là gì, được sắp xếp thế nào và dấu vết nào phù hợp với từng phương án.

Từ một khối vòm đến các vòng địa hình

Một cách hình dung đơn giản là tưởng tượng nhiều lớp vật liệu được nâng thành dạng vòm, sau đó phần phía trên bị bào mòn qua thời gian. Các lớp lộ ra có thể tạo những dải gần đồng tâm khi nhìn từ trên xuống.

Nhưng đá không đồng nhất như các lớp bánh có cùng độ mềm. Những lớp chịu xói mòn khác nhau có thể tạo gờ và vùng thấp. Vì vậy, địa hình cuối cùng ghi lại cả cấu trúc ban đầu lẫn cách vật liệu phản ứng với quá trình bào mòn.

Ảnh và thông tin địa chất của NASA về Richat nhấn mạnh tính nổi bật của các vòng trên nền cảnh quan xung quanh. Đây là kết quả của lịch sử địa chất dài, không phải một vòng tròn vừa được tạo ra trong sa mạc gần đây. Nguồn: NASA Photojournal

Phép so sánh với lớp bánh chỉ giúp hiểu hình học. Nó không thay thế việc khảo sát đá thật, và cũng không có nghĩa mọi vòng trên ảnh có khoảng cách hoặc thành phần đều đặn như hình vẽ.

Góc nhìn thay đổi câu hỏi

Một người đứng giữa các dải địa hình khó có thể cảm nhận ngay hình “con mắt” hoàn chỉnh. Cảnh quan rộng đến mức các đặc điểm gần mắt lấn át bố cục toàn thể. Từ quỹ đạo, chi tiết nhỏ giảm đi nhưng cấu trúc lớn trở nên rõ.

NASA có ảnh Richat do phi hành gia chụp từ Trạm Vũ trụ Quốc tế. Những ảnh như vậy cho thấy giá trị của quan sát từ không gian không chỉ nằm ở việc chụp một thứ thật xa. Nó còn cho phép ghép những phần mà ở mặt đất ta trải nghiệm riêng lẻ thành một hình có thể phân tích. Nguồn: NASA, ảnh từ ISS

Bản đồ thành phố cũng có hiệu ứng tương tự. Đi giữa các con phố, ta cảm nhận ngã rẽ. Nhìn toàn bản đồ, ta thấy mạng lưới. Cả hai góc nhìn đều thật, nhưng mỗi góc giúp trả lời một loại câu hỏi.

Con mắt là tên gọi, không phải dấu hiệu có chủ ý

Con người rất giỏi nhận ra những hình quen thuộc trong cảnh vật. Mây giống khuôn mặt, đá giống con vật, các vòng địa hình giống một con mắt. Đặt tên theo liên tưởng ấy là cách ghi nhớ tự nhiên.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi tên gọi bị biến thành bằng chứng rằng hình dạng phải do một chủ thể có ý định tạo ra. “Trông giống thiết kế” không đủ để kết luận có người thiết kế. Các quá trình tự nhiên cũng tạo ra trật tự, đối xứng gần đúng và những hình lặp.

Tương tự, những câu chuyện gắn Richat với một thành phố huyền thoại cần bằng chứng khảo cổ độc lập. Một vài vòng tròn hoặc kích thước được chọn lọc cho khớp câu chuyện không thay thế được hiện vật, niên đại và bối cảnh khảo sát. Bài viết này tập trung vào cấu trúc địa chất có tài liệu, không biến sự tương đồng thị giác thành chứng cứ lịch sử.

Một ảnh đẹp vẫn cần thước tỷ lệ

Ảnh vệ tinh có thể được xử lý màu để làm nổi vật liệu hoặc tăng khả năng phân biệt địa hình. Điều đó hữu ích, nhưng người đọc cần biết mình đang xem ảnh màu tự nhiên, ảnh tổ hợp hay minh họa.

Thước tỷ lệ cũng quan trọng. Không có nó, một cấu trúc rộng hàng chục kilômét có thể bị tưởng thành một hố nhỏ có thể đi bộ vòng quanh trong một buổi chiều. Sự tò mò được dẫn đúng sẽ lớn hơn khi ta hiểu quy mô, thay vì chỉ nhìn một hình đẹp bị tách khỏi bối cảnh.

“Con mắt Sahara” không nhìn lại chúng ta. Nó cho phép chúng ta nhìn Trái Đất theo một cách khác: như một bề mặt lưu dấu nâng lên, bào mòn và thời gian. Khi biết điều đó, các vòng đá không bớt ấn tượng. Chúng trở thành những trang địa chất đang mở ra dưới góc nhìn từ không gian.