Cú chiếm ngôi trong thân cây: Vì sao ong tò vò làm rạn nứt liên kết 10 triệu năm giữa kiến và cây nhiệt đới?

Sâu bên trong những khoang thân rỗng của loài cây Macaranga pearsonii tại rừng nhiệt đới Borneo, một liên minh sinh thái kéo dài ít nhất 10 triệu năm đang bị xâm nhập từ bên trong. Thay vì cấu trúc thân cây phục vụ mục đích nuôi dưỡng các đàn kiến bảo vệ khỏi loài sâu ăn lá, một nhóm nghiên cứu quốc tế đứng đầu là Đại học Queen Mary ở London đã ghi nhận hiện tượng ong tò vò săn mồi đánh chiếm các khoang rỗng này. Những căn phòng vốn là nơi ở của đàn kiến canh giữ cây giờ đây biến thành kho chứa những con ruồi bị làm tê liệt, phục vụ riêng cho ấu trùng ong tò vò. [1]

Mối liên kết 10 triệu năm giữa kiến và cây nhiệt đới

Trong các khu rừng nhiệt đới, mối quan hệ giữa cây Macaranga pearsonii và các loài kiến bảo vệ là ví dụ điển hình cho sự tiến hóa cộng sinh lâu đời. Loài cây này chủ động đầu tư năng lượng để phát triển các khoang rỗng bên trong thân, tạo nên môi trường sống an toàn cho các đàn kiến trú ngụ. Không dừng lại ở việc cung cấp nơi ở, cây còn tiết ra các hạt dưỡng chất giàu năng lượng làm nguồn thức ăn ổn định cho cư dân của mình. [1]

Đổi lại, đàn kiến đảm nhận vai trò của một lực lượng vệ sĩ chuyên nghiệp. Khi các loài côn trùng ăn lá như sâu bọ xuất hiện, kiến sẽ chủ động tấn công và xua đuổi kẻ xâm nhập để bảo vệ tán lá. Sự hợp tác này đã duy trì liên tục trong suốt khoảng thời gian ít nhất 10 triệu năm, giúp cây duy trì sức khỏe và khẳng định vị trí trong hệ sinh thái rừng. [1]

Phát hiện bất ngờ bên trong những khoang thân cây rỗng

Sự xáo trộn trong mối liên kết cổ xưa này được phát hiện khi nhà nghiên cứu Dan Lestina cùng các đồng nghiệp tiến hành khảo sát các cây Macaranga pearsonii non tại khu vực Borneo thuộc Malaysia. Khi rạch mở các cấu trúc thân cây rỗng, họ nhận thấy nhiều khoang thân không còn là nơi sinh sống của kiến mà đã bị chiếm giữ bởi một loài ong tò vò săn mồi. [1]

Cách thức loài ong này tận dụng không gian thân cây hoàn toàn khác biệt với mục đích ban đầu của thực vật. Ong tò vò trưởng thành đi săn các con ruồi, dùng nọc độc làm tê liệt rồi tha mồi vào giấu kín bên trong khoang cây. Các con ruồi bị làm tê liệt vẫn còn sống nhưng không thể di chuyển, trở thành nguồn thức ăn tươi sống cho ấu trùng ong tò vò phát triển. Cấu trúc trú ẩn của kiến vì thế bị biến thành một nhà nuôi ấu trùng tích trữ mồi. [1]

Sự rút lui của lực lượng vệ sĩ tự nhiên

Việc ong tò vò chiếm đóng thân cây mang lại tác động tiêu cực trực tiếp đến mật độ cư dân bảo vệ truyền thống. Khi kiểm tra các cây có ong tò vò làm tổ, nhóm nghiên cứu nhất quán ghi nhận quy mô các đàn kiến giảm đi đáng kể so với những cây bình thường. [1]

Sự suy giảm số lượng kiến dấy lên khả năng ong tò vò đã đẩy lùi và chiếm chỗ hoàn toàn đàn kiến khỏi các khoang trú ẩn. Mặc dù các nhà khoa học lưu ý cần thêm các thí nghiệm trực tiếp để xác nhận cơ chế chiếm đoạt này, thực tế cho thấy sự hiện diện của ong tò vò đã khiến cây mất đi lớp bảo vệ tự nhiên vốn có. [1]

Tác động từ sự biến đổi cảnh quan của con người

Kết quả phân tích đăng trên tạp chí PeerJ chỉ ra rằng hiện tượng ong tò vò chiếm tổ có sự liên quan chặt chẽ với các môi trường bị tác động bởi con người. Khi so sánh cây mọc trong rừng đã qua khai thác gỗ với cây mọc tại các trang trại dầu cọ, tỷ lệ cây bị ong tò vò chiếm chỗ ở khu vực đồn điền cao hơn rõ rệt. [1]

Nhà nghiên cứu Kalsum M. Yusah ghi nhận rằng các hoạt động biến đổi môi trường sống của con người đang thúc đẩy sự chuyển dịch trong tương tác giữa các loài. Dù chưa thể xác định loài ong này là loài bản địa hay loài du nhập, sự lan rộng của chúng gắn liền với các cảnh quan sinh thái đã bị làm xáo trộn. [1]

Hệ lụy lâu dài đối với sự phục hồi của rừng nhiệt đới

Các loài cây thuộc chi Macaranga giữ vai trò là nhóm thực vật tiên phong, thường mọc lên đầu tiên để khởi đầu quá trình tái tạo tại các vùng rừng bị tổn thương hoặc bị phát quang. Nếu việc mất đi sự bảo vệ của đàn kiến làm cây yếu đi trước sự tấn công của sâu hại, tiến trình phục hồi tự nhiên của toàn bộ khu rừng sau các biến động có thể bị cản trở. [1]

Nhà nghiên cứu Tom M. Fayle nhận định sự suy giảm lợi ích cộng sinh có thể dẫn đến những thay đổi tiến hóa lâu dài. Khi các cấu trúc rỗng không còn mang lại lợi ích bảo vệ cho cây vì bị ong tò vò lợi dụng, loài cây này có thể ngừng đầu tư tài nguyên để tạo ra chúng trong tương lai. Hiện tượng này là lời cảnh báo rằng tác động của con người có thể làm biến đổi các mối liên kết sinh thái tinh vi từ rất lâu trước khi một loài sinh vật hoàn toàn biến mất. [1]