“Cừu thực vật Tartary”: truyền thuyết nửa cây nửa thú bắt nguồn từ đâu?

Theo những chuyện kể từng lưu hành ở châu Âu, tại miền đất xa xôi gọi là Tartary có một con cừu mọc từ cây, ăn cỏ quanh gốc rồi chết khi không còn thức ăn trong tầm với. Sinh vật ấy không được xác nhận là có thật. Dấu vết văn bản cho thấy “cừu thực vật” nhiều khả năng ra đời khi kiến thức về cây bông, những mẫu thân rễ dương xỉ được tạo hình và quan niệm cổ về sinh vật lai giữa cây với thú cùng hòa vào trí tưởng tượng châu Âu. [1]

Điều đáng chú ý không chỉ là người xưa đã tin gì, mà còn là câu chuyện thay đổi theo từng lần được chép lại. Có bản mô tả cừu nằm trong quả; bản khác đặt một con cừu hoàn chỉnh trên cuống cây. Mỗi biến thể phản ánh một cách khác nhau để giải thích những sản vật và sinh vật còn xa lạ. [1]

Con cừu trong truyện trông như thế nào?

Một trong những hình ảnh sớm có ảnh hưởng lớn xuất hiện trong The Travels of Sir John Mandeville, tác phẩm được hình thành vào khoảng 1357–1371. Các bản thảo minh họa những nhánh cây mang quả, bên trong là các con vật nhỏ có thịt, xương và máu giống cừu non. Câu chuyện được đặt tại Caldilhe ở Ấn Độ, chứ chưa mang hình dạng quen thuộc về một con cừu bị buộc xuống đất bằng thân cây. [1]

Ở các bản kể về sau, sinh vật chỉ còn một con trên mỗi cây. Nó được nối với đất bằng một thân hoặc rễ mọc từ rốn và chỉ gặm được cỏ trong phạm vi sợi dây tự nhiên ấy. Khi ăn hết cỏ, nó héo chết; muốn bắt nó, thợ săn phải cắt đứt phần nối với đất. Những chi tiết này làm câu chuyện giống một phép ghép có chủ ý: cừu có đầu, chân và tập tính ăn cỏ, còn cây cung cấp cách sinh trưởng và sự bất động. [1]

Vì sao sinh vật lai từng có vẻ hợp lý?

Trong lịch sử tự nhiên cổ đại và thời Trung cổ, ranh giới giữa thực vật với động vật không phải lúc nào cũng được xem là tuyệt đối. San hô và hải quỳ từng khiến các học giả lúng túng vì chúng bám cố định như cây nhưng biểu hiện một số đặc điểm của động vật. Khái niệm “zoophyte” được dùng cho những sinh vật dường như đứng giữa hai giới. Khi cách phân loại này còn được chấp nhận, ý tưởng về một con vật mọc trên cây tuy kỳ lạ nhưng không hoàn toàn nằm ngoài khuôn khổ tư duy đương thời. [1]

Tartary cũng là một tên gọi địa lý rộng và mơ hồ trong cách nhìn của nhiều tác giả châu Âu. Việc đặt sinh vật ở một vùng xa giúp lời kể khó bị kiểm tra trực tiếp. Tin tức thường đi qua khách lữ hành, người chép sách và người kể trung gian; một mô tả về sản vật lạ vì thế có thể được diễn giải bằng những hình ảnh quen thuộc hơn với độc giả ở quê nhà. [1]

Lời đồn đã biến đổi ra sao?

Odoric of Pordenone, người trở về châu Âu năm 1330, ghi lại lời kể về những quả chứa con vật giống cừu non và so sánh chúng với truyền thuyết ngỗng barnacle. Đến năm 1557, Gerolamo Cardano đã đặt câu hỏi về cơ thể của sinh vật, chẳng hạn một vật không có tim thì làm sao chảy máu. Julius Caesar Scaliger chế giễu ý tưởng ấy nhưng đồng thời lại ghi thêm chân, móng, tai, máu, thức ăn và cả kẻ săn mồi là chó sói. Sự hoài nghi vì thế không lập tức làm truyền thuyết biến mất; đôi khi chính việc tranh luận còn cung cấp thêm chi tiết cho nó. [1]

Năm 1605, Claude Duret tiếp tục mô tả Agnus scythicus, tên Latin gắn với “cừu Scythia”, dù ông không tận mắt quan sát. Cách truyền tin này cho thấy uy tín của sách cũ và người kể có thể thay thế việc xem xét mẫu vật. Qua nhiều lớp chép lại, một lời đồn ngắn dần mang dáng vẻ của một mục trong sách lịch sử tự nhiên. [1]

Cây bông hay thân rễ dương xỉ đứng sau câu chuyện?

Có hai cách giải thích nổi bật, nhưng chúng không nhất thiết loại trừ nhau. Năm 1698, nhà tự nhiên học Hans Sloane xem một “mẫu cừu thực vật” đã phơi khô và nhận ra chân cùng lớp lông của nó giống các cuống và rễ nhỏ của dương xỉ. Ông cho rằng thân rễ đã được uốn, tỉa thành hình cừu để bán hoặc trưng bày như vật lạ. Loài dương xỉ lông này về sau mang tên khoa học Cibotium barometz, lưu lại dấu vết của truyền thuyết trong danh pháp thực vật. [1]

Đến năm 1887, Henry Lee lập luận rằng gốc xa hơn của câu chuyện có thể là cây bông. Với người chưa từng thấy cây bông, lời mô tả “sợi trắng mềm như lông cừu mọc trên cây” rất dễ chuyển thành hình ảnh “cừu mọc trên cây” sau nhiều lần kể. Giả thuyết này giải thích mô típ quả chứa lông hoặc con vật nhỏ, còn thân rễ dương xỉ giải thích các mẫu vật mang hình cừu xuất hiện trong những bộ sưu tập châu Âu. Chưa có cơ sở để quy toàn bộ truyền thuyết cho duy nhất một nguồn gốc. [1]

Truyền thuyết này để lại điều gì?

“Cừu thực vật Tartary” tồn tại lâu không chỉ vì nó kỳ quái. Nó nằm đúng tại chỗ giao nhau giữa một hệ phân loại cũ, tin tức về vùng đất xa và nhu cầu sở hữu những vật hiếm trong các phòng sưu tập. Khi quan sát trực tiếp được coi trọng hơn, sinh vật huyền thoại dần được tách thành những đối tượng bình thường hơn: sợi bông, thân rễ dương xỉ và đồ vật do con người tạo hình. [1]

Nhìn lại câu chuyện, điều bí ẩn nhất không còn là một con cừu có thật sự mọc từ đất hay không. Đó là cách một câu ví von về vật liệu xa lạ có thể trở thành sinh vật hoàn chỉnh khi đi qua sách vở, tranh minh họa và các bộ sưu tập. Con cừu không sống ngoài đồng cỏ Tartary, nhưng đã sống rất lâu trong hệ thống kiến thức và trí tưởng tượng của châu Âu. [1]