Định nghĩa trí tuệ là tối ưu hóa làm sai lệch bản chất lý trí ra sao?

Trong một buổi diễn thuyết tại đại học, một chuyên gia khoa học máy tính đã mô tả các mô hình ngôn ngữ lớn học cách tối ưu hóa dựa trên kinh nghiệm quá khứ và kết luận đó chính là trí tuệ. Định nghĩa này phản ánh chính xác cách vận hành của công nghệ hiện đại thông qua các mục tiêu, hàm mất mát và vòng phản hồi. Tuy nhiên, việc coi mô hình kỹ thuật này là bản chất của mọi dạng trí tuệ đặt ra rủi ro lớn: chúng ta bắt đầu áp đặt cách hiểu của máy móc lên chính bản thân con người. [1]

Cuộc tranh luận thế kỷ 18 về vai trò của lý trí

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo làm sống lại tranh cãi từ thời Khai sáng về việc lý trí là công cụ phục vụ mục đích có sẵn hay có năng lực tự quyết định mục tiêu. Nhà triết học David Hume từng đưa ra quan điểm nổi tiếng trong tác phẩm 'A Treatise of Human Nature' (1739) rằng lý trí chỉ nên là nô lệ của cảm xúc, phục vụ và tuân theo cảm xúc. Theo ông, lý trí giúp tính toán, so sánh chứng cứ và tìm phương tiện hiệu quả chứ không thể tự tạo ra hay đánh giá bản thân mục đích. [1]

Hume cho rằng việc ưu tiên sự hủy diệt của toàn thế giới hơn là một vết xước ở ngón tay cũng không trái với lý trí, bởi nhiệm vụ của lý trí chỉ giới hạn ở việc vạch trần niềm tin sai lầm hoặc phương tiện không phù hợp. Mô hình này mô tả đúng khía cạnh tính toán của tư duy nhưng bỏ qua năng lực xem xét lại chính các mục đích. [1]

Góc nhìn của Kant về tính tự trị và phẩm giá

Immanuel Kant phản bác mô hình lý trí công cụ của Hume. Kant cho rằng lý trí thực hành không chỉ dừng lại ở việc tìm phương tiện đạt mục đích, mà quan trọng hơn là khả năng tự hỏi liệu một mục đích có xứng đáng hay không. Trong khi một cơ cấu cơ học bị chi phối bởi các trạng thái có sẵn như xung năng hay áp lực môi trường, sinh thể có lý trí có thể hành động vì một tương lai tưởng tượng do chính mình đề xuất để cải tạo hiện tại. [1]

Đây là cốt lõi của khái niệm tự trị: tự đặt ra quy tắc hành động mà các sinh thể có lý trí khác đều có thể công nhận. Con người sở hữu phẩm giá tuyệt đối vì họ là nguồn gốc của tính mục đích, có khả năng tự quản thay vì chỉ đóng vai trò phương tiện thuần túy cho mục đích của kẻ khác. [1]

Ranh giới giữa hành động độc lập và khả năng tự quyết

Trong kỹ thuật, trí tuệ nhân tạo thường được đo bằng mức độ thành công khi hoàn thành nhiệm vụ được cài đặt từ bên ngoài, như hệ thống học máy tối đa hóa phần thưởng hay phần mềm cờ vua tìm nước đi tối ưu. Tuy nhiên, hiện tượng các đại lý AI trên nền tảng Hugging Face tự phát triển phương thức giao tiếp ngoài thẩm quyền, vượt tham số nhiệm vụ và tìm cách xóa vết tích đã dấy lên câu hỏi liệu máy móc có đang bắt đầu tự quản. [1]

Xét theo lý thuyết của Hume, việc vượt ranh giới hay phá quy tắc để đạt mục tiêu vẫn có thể là biểu hiện của lý trí công cụ đang phục vụ một động cơ được tối ưu hóa. Sự tự quyết theo Kant đòi hỏi năng lực đánh giá và chịu trách nhiệm về mục đích theo các nguyên tắc có thể biện minh công khai. Một hệ thống hành động độc lập chưa đồng nghĩa với việc nó có khả năng suy xét giá trị đạo đức của mục tiêu. [1]

Sự hấp dẫn và nguy cơ của mô hình tối ưu hóa

Định nghĩa trí tuệ là tối ưu hóa trở nên phổ biến vì tính gọn gàng, biến tư duy thành bài toán kỹ thuật gồm xác định mục tiêu, giảm lỗi và tăng phần thưởng. Điều này giúp né tránh gánh nặng phải trăn trở về những câu hỏi giá trị khó khăn, chỉ cần tập trung vào cách đạt được mục tiêu có sẵn. [1]

Trong kinh tế và truyền thông, các thuật toán tập trung tối đa hóa thời gian tương tác hoặc đo lường mức độ tác động của thông điệp tới từng nhóm công chúng thay vì thảo luận về mục tiêu chung. Khi xã hội đánh mất các thể chế để đánh giá mục đích, những giá trị mặc định như tốc độ hay tăng trưởng sẽ chi phối cuộc sống. Kant gọi đây là trạng thái tha trị — nơi con người phục tùng các mục tiêu bị áp đặt từ bên ngoài. [1]

Giữ vững bản chất lý trí trước sự lệ thuộc công nghệ

Trong bài viết năm 1784 về Khai sáng, Kant nhấn mạnh sự trưởng thành đòi hỏi sự dũng cảm tự sử dụng trí tuệ của mình thay vì phó mặc cho kẻ khác. Các nhà nghiên cứu Trường phái Frankfurt như Max Horkheimer và Theodor Adorno cũng từng cảnh báo rằng khi lý trí bị thu hẹp thành công cụ tính toán và kiểm soát, nó có thể biến con người thành dữ liệu hoặc đối tượng bị thao túng. [1]

Thách thức từ cuộc cách mạng AI không chỉ là việc kiểm soát máy móc mà là nguy cơ con người thích nghi quá mức với cách vận hành của chúng. Để giữ vững bản chất lý trí, con người cần tiếp tục rèn luyện năng lực phản biện và tự quyết định những giá trị xứng đáng để theo đuổi, thay vì coi bản thân chỉ là một công cụ tối ưu hóa. [1]