Hai loài ốc tí hon ở Montenegro đóng kín vỏ bằng cách nào?

Khi thu mình vào vỏ, hai loài ốc cạn mới được nhận diện ở Montenegro có thể dùng một chiếc đĩa tròn gắn ở phần đuôi để bịt miệng vỏ như đóng cửa. Cấu tạo nổi bật này thuộc về Cochlostoma komarnica và Cochlostoma dobrido, hai loài mang vỏ hình nón chỉ dài khoảng 6 mm. Phát hiện không chỉ bổ sung tên mới cho thế giới ốc cạn châu Âu mà còn đặt ra một câu hỏi cấp thiết: điều gì sẽ mất đi nếu sinh cảnh của một loài biến đổi trước khi con người kịp biết nó tồn tại? [1]

“Cánh cửa” nằm ở đâu trên cơ thể ốc?

Bộ phận giống cánh cửa không phải một mảnh rời nằm sẵn trong vỏ. Đó là chiếc đĩa tròn gắn với phần đuôi của con vật. Khi ốc bò ra ngoài, chiếc đĩa di chuyển cùng cơ thể; lúc nó rút vào, đĩa tiến về phía miệng vỏ và khép lối vào. Vì vậy, hình ảnh “đóng cửa” mô tả khá sát thao tác quan sát được, dù đây là một bộ phận cơ thể chứ không phải bản lề và cánh cửa theo nghĩa thông thường. [1]

Có thể hình dung cơ chế ấy bằng một chiếc nút vừa với miệng bình: nút chỉ chặn được lối vào khi được đưa đúng vị trí. So sánh này giúp giải thích chuyển động nhưng không có nghĩa chiếc đĩa của ốc hoạt động hoàn toàn như một nút chai hay có cấu tạo tương tự. Từ thông tin hiện có, điều chắc chắn là nó có thể bịt miệng vỏ khi con vật ẩn vào bên trong; chức năng chi tiết hơn không nên được suy rộng. [1]

Ngoại hình nào khiến chúng khác lạ?

Cả hai loài đều rất nhỏ, mang vỏ hình nón dài khoảng 6 mm. Kích thước ấy khiến chúng dễ lẫn vào bề mặt đá, địa y và những chi tiết vụn trong môi trường núi đá. Ngoài chiếc đĩa ở đuôi, vị trí mắt cũng đáng chú ý: mắt nằm dọc hai bên đầu, thay vì ở đầu các cuống mắt như hình ảnh quen thuộc về nhiều loài ốc cạn. Hai loài hiện chưa có tên thông thường bằng tiếng Anh. [1]

Tên khoa học giữ lại dấu vết địa lý của nơi tìm thấy chúng. Cochlostoma dobrido được đặt theo cao nguyên Dobri Do giữa các đỉnh núi thuộc Vườn quốc gia Durmitor. Cochlostoma komarnica mang tên hẻm núi Komarnica ở phía nam Durmitor. Việc đặt tên được quyết định qua một cuộc bỏ phiếu tại khu trại của đoàn khảo sát, qua đó gắn mỗi loài với chính cảnh quan đã đưa chúng đến sự chú ý của khoa học. [1]

Chúng sống ở đâu và ăn gì?

Hai loài sống trên đá vôi, nơi chúng ăn tảo và địa y. Đây là một không gian sống có vẻ đơn giản nếu chỉ nhìn như một vách đá, nhưng với sinh vật dài vài milimét, từng khe nứt và mảng phủ trên bề mặt có thể tạo thành cả một phạm vi kiếm ăn. Góc nhìn theo tỷ lệ cơ thể giúp lý giải vì sao những địa hình núi đá hiểm trở vẫn có thể chứa các loài mà những cuộc khảo sát trước chưa ghi nhận. [1]

Các cá thể được gặp tại nhiều địa điểm trong những chuyến khảo sát địa hình núi của Montenegro. Tuy nhiên, việc bắt gặp một con ốc khác lạ chưa đồng nghĩa có thể lập tức tuyên bố loài mới. Hình dáng bên ngoài cung cấp dấu hiệu ban đầu, nhưng những sinh vật nhỏ và có vẻ gần giống nhau đòi hỏi bước kiểm tra sâu hơn trước khi ranh giới giữa các loài được xác lập. [1]

Vì sao phải giải phẫu và phân tích gene?

Ban đầu, nhóm khảo sát chưa biết những con ốc này thuộc các loài chưa từng được khoa học mô tả. Kết luận chỉ rõ hơn sau khi mẫu vật được giải phẫu và phân tích gene tại phòng thí nghiệm dã chiến. Hai hướng kiểm tra bổ sung cho quan sát ngoài thực địa: giải phẫu cho phép xem các đặc điểm cơ thể khó nhận ra từ bên ngoài, còn dữ liệu di truyền giúp đánh giá sự khác biệt ở cấp độ gene. [1]

Điểm quan trọng là “mới” ở đây có nghĩa mới đối với hệ thống mô tả khoa học, không phải những con ốc vừa xuất hiện trong tự nhiên. Chúng có thể đã sống trên các khối đá vôi từ trước khi được con người phân loại, nhưng chỉ trở thành loài được công nhận sau quá trình thu mẫu, so sánh và phân tích. Phát hiện vì thế phản ánh cả sự đa dạng của tự nhiên lẫn những khoảng trống trong hiểu biết hiện nay. [1]

Các chuyến đi từ năm 2018 đến 2025 do Taxon Expeditions phối hợp với Taxon Foundation và các cộng tác viên địa phương thuộc Montenegrin Ecologists Society tổ chức. Thành phần tham gia gồm nhà nghiên cứu quốc tế, người dân tham gia khoa học, sinh viên địa phương và nhà bảo tồn. Sự kết hợp này mở rộng năng lực khảo sát tại Durmitor và Komarnica, nhưng việc xác định loài vẫn dựa trên các bước nghiên cứu chuyên môn sau khi thu thập mẫu. [1]

Một loài mới liên quan gì đến hồ thủy điện?

Cochlostoma komarnica được tìm thấy tại hẻm núi Komarnica, khu vực chưa được bảo vệ và đang đứng trước đề xuất xây đập cùng hồ chứa thủy điện. Nếu hẻm núi bị ngập, sinh cảnh tại đó sẽ biến đổi hoặc biến mất dưới mặt nước. Điều đáng lo không chỉ nằm ở một loài ốc đã có tên: các nhà sinh học địa phương cho rằng hệ thống hẻm núi, núi và khe sâu ở vùng Balkan này vẫn còn nhiều phần chưa được khảo sát đầy đủ. [1]

Kế hoạch thủy điện cũng khiến Komarnica trở thành trọng tâm của các đợt điều tra đa dạng sinh học có tổ chức. Các nhà nghiên cứu và nhóm bảo tồn đang ghi nhận động vật trong khu vực để xây dựng cơ sở khoa học cho việc bảo vệ hẻm núi. Montenegrin Ecologists Society đề nghị đưa Komarnica vào phần Di sản thế giới UNESCO của Durmitor và từ bỏ dự án thủy điện; đây là lập trường vận động của tổ chức, không phải quyết định đã được thông qua. [1]

Hai loài ốc có vỏ dài khoảng 6 mm cho thấy một nghịch lý của công tác bảo tồn: muốn đánh giá điều có thể mất đi, trước hết phải biết sinh cảnh đang chứa những gì. Ở Komarnica, quá trình nhận diện loài và cuộc tranh luận về tương lai hẻm núi diễn ra gần như song song. Chiếc đĩa nhỏ đóng miệng vỏ vì thế không chỉ là một cấu tạo lạ; nó còn là dấu hiệu hữu hình của phần đa dạng sinh học châu Âu vẫn chưa được gọi tên. [1]