Hedy Lamarr dùng 88 phím dương cầm sáng chế hệ thống nhảy tần mở đường cho Wi-Fi

Cuối hè năm 1940, tại một bữa tiệc tối ở Los Angeles trong tư dinh của nữ diễn viên Janet Gaynor và nhà thiết kế Gilbert Adrian, Hedy Lamarr gặp gỡ nhà soạn nhạc tiên phong George Antheil. Tin tức về chiếc tàu SS City of Benares chở 90 trẻ em sơ tán của Anh bị tàu ngầm U-boat Đức bắn chìm ngày 17 tháng 9 năm 1940 vừa làm chấn động thế giới. Vụ đắm tàu bi thảm ấy khiến Lamarr chấn động sâu sắc, thôi thúc bà phải đích thân phát minh ra một loại vũ khí có thể hỗ trợ đắc lực cho nỗ lực chiến tranh của phe Đồng minh. [2][3]

Người đàn ông ngồi đối diện bà cũng mang trong lòng một quyết tâm tương tự. George Antheil luôn nung nấu ý định giúp phe Đồng minh sau khi em trai ông là Henry W. Antheil Jr. thiệt mạng ngày 14 tháng 6 năm 1940 trong một nhiệm vụ sơ tán tài liệu ngoại giao khẩn cấp. Trong bữa tối cuối hè năm ấy, Lamarr tâm sự với Antheil rằng bà cảm thấy không yên lòng khi tiếp tục ngồi ở Hollywood kiếm thật nhiều tiền giữa lúc tình hình chiến sự đang vô cùng đen tối. [2][3]

Bà thẳng thắn nói với Antheil rằng bản thân hiểu biết rất nhiều về các loại vũ khí bí mật. Nữ minh tinh thậm chí từng tính đến chuyện rời bỏ hãng phim MGM để chuyển tới thủ đô Washington, đem hết tâm sức cống hiến cho Hội đồng Nhà phát minh quốc gia. [3]

Chiếc lồng vàng của trùm vũ khí và bài học sóng vô tuyến

Từ khi mới lên 5 tuổi, Lamarr đã có thói quen tháo tung chiếc hộp nhạc của mình ra để tìm hiểu cách thức hoạt động rồi lắp ráp lại. Bà bắt đầu tìm hiểu về các sáng chế công nghệ từ những chuyến đi dạo thuở ấu thơ cùng cha khi ông giải thích nguyên lý vận hành của các cỗ máy. [2][1]

Nhan sắc nổi bật sau đó đưa bà bước lên sân khấu kịch nghệ tại Vienna. Trùm buôn bán vũ khí Friedrich Mandl, người giàu thứ ba nước Áo lúc bấy giờ, si mê Lamarr sau khi xem bà đóng vai Hoàng hậu Elisabeth trong vở kịch Sissy. Ngày 10 tháng 8 năm 1933, Lamarr kết hôn với Friedrich Mandl tại nhà thờ Karlskirche khi bà mới 18 tuổi còn Mandl 33 tuổi. [1]

Cuộc sống sau hôn lễ nhanh chóng biến thành những ngày tháng giam cầm. Trong cuốn tự truyện, Lamarr mô tả Mandl là người chồng kiểm soát tuyệt đối, cấm bà đóng phim và biến bà thành tù nhân trong lâu đài Schloss Schwarzenau. Bà bộc bạch rằng Mandl là «quân chủ tuyệt đối» trong hôn nhân và bà giống như một búp bê trưng bày không có tâm trí hay cuộc sống riêng. Ngay cả trùm phát xít Ý Benito Mussolini cũng từng đích thân tới dự tiệc tối tại tư dinh của vợ chồng Mandl. [1][2]

Thế nhưng, chính những bàn tiệc ngột ngạt ấy lại đem đến cho Lamarr cơ hội tích lũy hiểu biết kỹ thuật. [1][9]

Không chấp nhận tiếp tục kiếp sống ngột ngạt, năm 1937, Lamarr quyết định đào thoát. Theo cuốn tự truyện, bà đã cải trang thành người hầu gái của chính mình để trốn sang Paris. Theo một dị bản khác, Lamarr đã thuyết phục Mandl cho bà đeo toàn bộ trang sức đắt tiền tới một bữa tiệc tối rồi thừa cơ biến mất. [1]

Bàn vẽ kỹ thuật sau hào quang Hollywood

Khi đặt chân tới London vào năm 1937, bà lọt vào tầm ngắm của ông chủ hãng phim MGM Louis B. Mayer. Mayer đưa ra lời mời ký hợp đồng với mức thù lao 125 USD một tuần, nhưng bà thẳng thừng từ chối. Nhận thấy cơ hội đổi đời nằm ở bên kia bờ đại dương, bà mua vé bước lên cùng chuyến tàu vượt biển với ông trùm điện ảnh để thương lượng lại, nâng mức thù lao lên thành 500 USD một tuần. Trong chuyến hải trình đó, Mayer đã thuyết phục bà đổi nghệ danh thành Hedy Lamarr theo gợi ý từ vợ ông, nhằm tưởng nhớ ngôi sao phim câm Barbara La Marr. [1]

Năm 1938, Louis B. Mayer đưa bà đến Hollywood và bắt đầu một chiến dịch quảng bá rầm rộ, định danh bà là «người phụ nữ đẹp nhất thế giới». Bộ phim đầu tiên của bà tại Mỹ là Algiers (1938), đóng cặp cùng nam diễn viên Charles Boyer, nhanh chóng tạo nên một cơn sốt trên toàn quốc. Vẻ đẹp lộng lẫy trên phim khiến khán giả phải nghẹt thở, và phong cách mũ nón cùng những chiếc khăn xếp của bà trở thành trào lưu thời trang lan rộng. [1][4]

Sau những giờ phút rực rỡ dưới ánh đèn trường quay, bà chọn một nhịp sống hoàn toàn trái ngược với kinh đô điện ảnh xa hoa. Bà không thích uống rượu hay chìm đắm trong các bữa tiệc tùng, mà thích tổ chức những bữa tối yên tĩnh với bạn bè thông thái để thảo luận về các ý tưởng. Ngay trong ngôi nhà của mình, bà đã lắp đặt một bàn vẽ thiết kế kỹ thuật để phục vụ công việc mày mò sáng chế. [5]

Niềm say mê ấy nhận được sự hỗ trợ từ tỷ phú hàng không Howard Hughes. Để cổ vũ tinh thần sáng chế của bà, Hughes đã tặng bà một bộ thiết bị nhỏ để bà nghiên cứu ngay trong chiếc xe lưu động trên phim trường. Nhằm giúp Hughes chế tạo máy bay bay nhanh hơn, bà đã kết hợp vây của loài cá bơi nhanh nhất và cánh của loài chim bay nhanh nhất vào bản vẽ cánh máy bay mới. [9]

Sự tương phản sâu sắc giữa trí tuệ bên bàn vẽ và cách thức Hollywood đóng khung hình ảnh phụ nữ đã thôi thúc bà để lại câu nói nổi tiếng châm biếm kinh đô điện ảnh: «Bất kỳ cô gái nào cũng có thể trở nên quyến rũ. Tất cả những gì bạn phải làm là đứng yên và trông có vẻ ngốc nghếch». [3]

Khi 88 phím dương cầm hòa nhịp cùng tần số ngư lôi

Lamarr hiểu rõ điểm yếu chí mạng của sóng vô tuyến điều khiển là rất dễ bị đối phương phát hiện và gây nhiễu nếu phát trên một tần số cố định. Từ thực tế đó, bà lập luận rằng nếu tín hiệu có thể nhảy tần liên tục thì kẻ thù dù có phá sóng vào một tần số cụ thể, ngư lôi cũng chỉ bị ảnh hưởng trong một phần nhỏ của giây. Lamarr chính là người đứng sau ý tưởng phát minh loại ngư lôi điều khiển vô tuyến này, nhưng để biến ý tưởng trên giấy thành một thiết bị cơ học có thể lắp đặt, bà cần sự hỗ trợ kỹ thuật từ bên ngoài. [5][2]

Khi nghe bà trình bày, George Antheil lập tức nhìn thấy điểm tương đồng giữa nguyên lý nhảy sóng với những cơ cấu của đàn piano tự chơi. Bản thân ông từng trải qua một bài học đắt giá vào năm 1926 tại Paris, khi buổi ra mắt tác phẩm cơ khí nổi tiếng Ballet mécanique gây ra cảnh hỗn loạn lớn do công nghệ thời bấy giờ chưa cho phép đồng bộ hóa hoàn hảo 16 cây đàn piano cơ. Tác phẩm âm nhạc cơ khí ấy ban đầu vốn được Antheil soạn cho 16 cây đàn piano tự chơi đồng bộ hóa cùng hệ thống chuông điện và cả cánh quạt máy bay. [3]

Vận dụng chính những hiểu biết về công nghệ âm nhạc và đàn piano cơ để hiện thực hóa thiết kế của Lamarr, Antheil đề xuất sử dụng các cuộn băng giấy đục lỗ nhằm mang lệnh chuyển đổi tần số và định thời gian giữa máy phát với máy thu. Thiết kế của hai người quy định hệ thống sẽ nhảy qua 88 tần số vô tuyến khác nhau, một con số lấy cảm hứng trực tiếp từ đúng 88 phím trên cây đàn dương cầm. [2][3]

Nhằm tránh nguy cơ lệch pha giữa máy phát trên tàu và máy thu ở quả đạn, sáng chế mô tả một cơ cấu đồng hồ cơ khí để đảm bảo cuộn băng ở đài phát và cuộn băng ở ngư lôi khởi động chính xác vào cùng thời điểm. Bên cạnh việc nhảy tần, thiết kế còn vạch ra phương pháp phát các tín hiệu vô tuyến giả mạo để tăng cường tính năng chống gây nhiễu trước sự can thiệp từ phía địch. [3]

Ngày 10 tháng 6 năm 1941, Lamarr và Antheil chính thức nộp đơn xin cấp bằng sáng chế dưới tên thật hợp pháp của bà là Hedy Kiesler Markey. Đến ngày 11 tháng 8 năm 1942, sáng chế được phê chuẩn và nhận bằng độc quyền Hoa Kỳ số 2.292.387 với tên gọi «Hệ thống truyền thông bí mật». [2]

Ngăn kéo tối mật và màn kịch bán nụ hôn 25 triệu đô

Bằng sáng chế vừa ban hành đã vấp ngay phải bức tường lạnh lùng từ phía quân đội. Hải quân Hoa Kỳ từ chối đưa sáng chế vào áp dụng thực tế với lý lẽ cơ cấu đề xuất quá cồng kềnh để lắp vào một quả ngư lôi thông thường. Theo suy đoán châm biếm của Antheil, các quan chức Hải quân ở Washington vừa đọc thấy chữ «piano cơ» đã gạt đi vì nghĩ rằng họ muốn nhét nguyên cả cây đàn vào ngư lôi. Nhà nghiên cứu Richard Rhodes nhận định Hải quân Mỹ khi đó quá bảo thủ và khó tiếp nhận những ý tưởng đến từ những cá nhân ngoài ngành như Lamarr và Antheil. [3][5]

Thay vì đưa vào thử nghiệm chế tạo, Hải quân Mỹ dán nhãn tối mật lên bằng sáng chế của Lamarr và cất nó vào ngăn kéo hồ sơ không đụng tới trong nhiều năm. Giới chức quân sự bác bỏ sáng chế và yêu cầu bà chuyển sang tận dụng danh tiếng ngôi sao Hollywood để giúp bán trái phiếu chiến tranh. [5][2]

Bước sang mặt trận gây quỹ, sức hút của nữ minh tinh lập tức biến thành nguồn tài chính khổng lồ. Trong một đợt vận động vào năm 1942, Lamarr đã quyên góp được 25 triệu USD tiền bán trái phiếu chiến tranh, tương đương khoảng 343 triệu USD ngày nay. Để đạt được con số kỷ lục đó, bà tổ chức tiết mục «bán nụ hôn», hứa hôn một thủy thủ được chọn ngẫu nhiên từ khán đài nếu khán giả mua đủ trái phiếu, dù thực chất màn kịch này được dàn xếp trước. [2]

Nhan sắc của Lamarr trở thành công cụ huy động vốn, nhưng công trình khoa học của bà cùng cộng sự lại nhận về sự thờ ơ và giễu cợt. Năm 1941, tin tức về phát minh của bà từng bị rò rỉ lên mặt báo nhưng vai trò đồng tác giả của Antheil lại bị gạt bỏ hoàn toàn. Đến tháng 11 năm 1945, tờ báo quân đội Stars and Stripes đưa tin về phát minh của Lamarr với giọng điệu châm chọc và chế giễu. Bất chấp định kiến ấy, trong cuốn hồi ký phát hành cùng năm 1945, Antheil khẳng định Lamarr là một «người khổng lồ trí tuệ» vượt trội hơn hẳn hình ảnh mỹ miều mà bộ phận PR của hãng phim MGM tô vẽ. [2]

Bí mật hồi sinh trong Khủng hoảng tên lửa Cuba

Năm 1957, hơn một thập niên sau ngày Thế chiến II khép lại, các kỹ sư tại Sylvania Electronic Systems Division đã tiếp thu sáng chế của Lamarr và Antheil để ứng dụng vào việc truyền tọa độ tàu ngầm từ sóng sonar. Ý tưởng nhảy tần sau đó được Hải quân Mỹ hồi sinh để tích hợp vào phao thủy âm sonobuoy nhằm truyền thông tin tàu ngầm chống nhiễu lên máy bay. [7][5]

Dù nguyên lý kỹ thuật tìm được đường ứng dụng, quãng thời gian bảo hộ pháp lý của bản thiết kế gốc lại dần khép lại. Năm 1959, George Antheil qua đời, trùng khớp với năm bằng sáng chế «Hệ thống truyền thông bí mật» chính thức hết hạn bảo hộ. Cho đến khi văn bản độc quyền này hết hiệu lực, Lamarr và Antheil không bao giờ nhận được dù chỉ một xu từ phát minh mang tính tiên phong của mình. [2]

Đến thời điểm cuộc Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, công nghệ nhảy tần tương tự bắt đầu được đưa vào các hệ thống tác chiến thực địa, tức 3 năm sau khi bằng sáng chế của Lamarr và Antheil hết hạn. Khi đối đầu quân sự cận kề ngoài biển khơi, các tàu chiến của Hải quân Mỹ đã được trang bị ngư lôi điều khiển bằng hệ thống nhảy tần số vô tuyến. [1][2]

Ý tưởng điều khiển sóng vô tuyến từng bị gạt bỏ năm xưa đã chính thức hiện diện trên các chiến hạm ngoài thực địa, nhưng người phụ nữ đồng sáng chế ra nó lại đứng ngoài mọi ghi nhận. Trong nhiều thập kỷ, những đóng góp đột phá về kỹ thuật của Lamarr đã bị lãng quên và lu mờ hoàn toàn trước danh tiếng màn bạc của bà. [5]

Sự công nhận muộn màng cho người mẹ của Wi-Fi

Công nghệ nhảy tần về sau phát triển thành kỹ thuật «trải phổ» (spread spectrum), trở thành nền tảng cốt lõi cho mạng định vị GPS, Bluetooth và Wi-Fi. Sự thừa nhận đó chỉ bắt đầu thức tỉnh vào thập niên 1990, khi một chuyên gia tiên phong về mạng không dây tình cờ phát hiện ra bằng sáng chế năm 1942 của Lamarr và nhận ra bà chưa từng được vinh danh. Trước đó, trong cuộc phỏng vấn ghi âm năm 1990 với tạp chí Forbes, bà từng tâm sự rằng việc phát minh đối với bà vốn rất dễ dàng, tự nhiên đến mức có lẽ bà đến từ một hành tinh khác. [2][9][5]

Năm 1997, Tổ chức Biên giới Điện tử (EFF) đồng trao tặng Giải thưởng Pioneer cao quý cho Lamarr và Antheil. Khi nhận được thông báo về giải thưởng danh giá này, câu nói đầu tiên của Lamarr thốt lên ngắn gọn: «Chà, cũng đến lúc rồi». Do chịu nhiều biến chứng sau các ca phẫu thuật thẩm mỹ hỏng, bà chọn sống ẩn dật lúc về già và chỉ nhận giải thưởng qua điện thoại. Con trai của Lamarr đã thay mặt mẹ đến nhận giải, mang theo đoạn băng ghi âm lời cảm ơn của bà cùng niềm xúc động vì phát minh năm xưa «không uổng công». Lamarr qua đời ngày 19 tháng 1 năm 2000 tại Casselberry, Florida ở tuổi 85. Dù bà đã đi xa, những ghi nhận xứng đáng cho trí tuệ của người phụ nữ ấy vẫn tiếp tục: năm 2014, bà cùng George Antheil được truy tặng vinh danh tại Đại sảnh Danh vọng Các nhà Phát minh Quốc gia Hoa Kỳ, trước khi bộ phim tài liệu Bombshell: The Hedy Lamarr Story của đạo diễn Alexandra Dean phát hành năm 2017 góp phần đưa trọn vẹn di sản sáng chế của bà ra ánh sáng. [2][5]

Lamarr từng cay đắng nhìn nhận nhan sắc lộng lẫy chính là «nỗi bất hạnh» và như một «chiếc mặt nạ không thể tháo rời» che lấp trí tuệ của bà suốt một đời. Thời gian cuối cùng đã gỡ bỏ chiếc mặt nạ ấy, trả lại sự công bằng cho người phụ nữ từng ngồi bên phím dương cầm năm nào để tìm cách dẫn đường cho những con sóng vô tuyến. Giữa thế giới kết nối hôm nay, mỗi tín hiệu vô tuyến truyền đi trong thinh lặng chính là lời khẳng định trọn vẹn nhất cho tầm nhìn vượt thời đại của bà. [7]

Nguồn

1. Hedy Lamarr (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Hedy Lamarr’s WWII Invention Helped Shape Modern Tech | The National WWII Museum | New Orleans (www.nationalww2museum.org, nguồn gốc)
3. A Movie Star, Some Player Pianos, and Torpedoes | Lemelson Center for the Study of Invention and Innovation (web.archive.org, nguồn gốc)
4. European Exotic - The New York Times (web.archive.org, bài viết)
5. 'Most Beautiful Woman' By Day, Inventor By Night : NPR (www.npr.org, bài viết)
6. Bombshell: The Hedy Lamarr Story | About Hedy Lamarr Documentary | American Masters | PBS (www.pbs.org, bài viết)
7. Film tells how Hollywood star Hedy Lamarr helped to invent wifi | Film | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
8. 2024 Hedy Lamarr – Wireless History Foundation (wirelesshistoryfoundation.org, bài viết)
9. Hedy Lamarr (www.womenshistory.org, bài viết)

Ảnh bìa: Employee(s) of MGM · Public domain · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.