Hộ chiếu sức khỏe: ý tưởng 600 năm tuổi trong chiếc điện thoại

Năm 1722, giới chức thị trấn Montecchio ở miền trung Italy cấp một tờ giấy xác nhận địa phương không có dấu hiệu dịch hạch, nhờ đó người mang giấy có thể đi tới Reggio. Văn bản ấy không chứa mã QR, không kết nối cơ sở dữ liệu và cũng không ghi kết quả xét nghiệm. Tuy vậy, nó đã làm đúng công việc mà một hộ chiếu sức khỏe điện tử được kỳ vọng thực hiện: giúp nơi đến quyết định có nên tin người đang xin nhập cảnh hay không. [1]

Vì thế, hộ chiếu sức khỏe hiện đại chỉ mới ở phương tiện, không mới ở bài toán. Trong khoảng sáu thế kỷ, hình thức chứng nhận đã chuyển từ giấy viết tay sang bản in, sổ tiêm chủng rồi ứng dụng điện thoại. Hai yêu cầu nền tảng gần như không đổi: chứng minh giấy hoặc dữ liệu thực sự gắn với người xuất trình, đồng thời cho thấy thông tin sức khỏe được một cơ quan có thẩm quyền xác nhận. [1]

Vì sao giấy thông hành y tế xuất hiện?

Các giấy chứng nhận sức khỏe trở nên phổ biến tại châu Âu sau những xáo trộn do Cái Chết Đen trong thế kỷ 14. Khi dịch bệnh có thể theo chân con người qua ranh giới, một địa phương cần biết người lạ đến từ đâu và nơi xuất phát có đang bị dịch hay không. Tờ giấy biến một lời tự khai khó kiểm chứng thành thông điệp do chính quyền nơi khác đứng tên bảo đảm. [1]

Cơ chế này có thể hiểu như một chuỗi chuyển giao niềm tin. Nơi đến không trực tiếp quan sát toàn bộ hành trình hay tình trạng dịch ở nơi đi, nên dựa vào người cấp giấy. Người kiểm tra cũng không cần biết riêng người mang giấy; họ cần nhận ra văn bản hợp lệ và tin rằng cơ quan phát hành có khả năng xác nhận điều đã ghi. Hộ chiếu sức khỏe vì thế không chỉ nói về y tế mà còn điều phối quan hệ giữa các khu vực có quyền kiểm soát đi lại. [1]

Tờ giấy năm 1722 thực sự chứng nhận điều gì?

Giấy thông hành của Montecchio xác nhận tình trạng của một địa phương: thị trấn được coi là không có dấu hiệu dịch hạch. Điểm này khác với nhiều chứng nhận sau đó, vốn có thể ghi một cá nhân đã tiêm chủng hoặc có kết quả xét nghiệm nhất định. Dù đối tượng được xác nhận là cộng đồng hay cá nhân, mục đích thực tế vẫn giống nhau: cung cấp một căn cứ để nơi đến đánh giá nguy cơ theo tiêu chuẩn của họ. [1]

Sự khác biệt ấy cũng cho thấy cụm từ “hộ chiếu sức khỏe” bao trùm nhiều loại khẳng định. Một giấy tờ có thể nói về nguồn gốc hành trình, việc tiêm phòng hoặc kết quả kiểm tra tại một thời điểm. Nó không tự động chứng minh người mang giấy hoàn toàn khỏe mạnh trong mọi hoàn cảnh. Giá trị của nó luôn bị giới hạn bởi câu hỏi đã được kiểm tra, thời điểm kiểm tra và quy tắc mà nơi tiếp nhận áp dụng. [1]

Làm sao biết giấy thuộc về đúng người?

Một chứng nhận chỉ hữu ích khi người kiểm tra nối được ba mắt xích: người đang đứng trước mặt, giấy tờ được xuất trình và thông tin ghi trên đó. Một chứng nhận năm 1832 dành cho James MacDonald đã dùng nhiều đặc điểm nhận dạng như tuổi, chiều cao, màu mắt, màu tóc và dấu hiệu khác thường. Các mô tả này đóng vai trò gần giống ảnh chân dung hoặc dữ liệu định danh trên giấy tờ về sau. [1]

Có thể hình dung một tờ giấy xác nhận hoàn toàn chính xác nhưng được người khác mượn dùng. Thông tin y tế khi ấy không sai, song quyết định dựa trên nó vẫn sai người. Vì vậy, “xác thực” không chỉ là phát hiện giấy giả. Hệ thống còn phải ngăn một chứng nhận thật bị tách khỏi chủ thể ban đầu, đồng thời tránh nhầm hai người có tên hoặc đặc điểm gần giống nhau.

Con dấu và chữ ký tạo ra niềm tin ra sao?

Những giấy thông hành đầu tiên được thư lại hoặc công chứng viên viết tay. Sau khi kỹ thuật in phổ biến từ giữa thế kỷ 15, phần nội dung chung có thể được in sẵn, còn thông tin riêng được điền bằng tay. Chữ ký, con dấu và khả năng tiếp cận kỹ thuật in tương đối hạn chế giúp người kiểm tra nhận biết văn bản do một chủ thể có thẩm quyền phát hành, thay vì do người mang giấy tự tạo. [1]

Con dấu không làm cho một lời khẳng định y tế trở thành chân lý; nó cho biết ai chịu trách nhiệm cho lời khẳng định ấy. Muốn hệ thống vận hành, nơi tiếp nhận phải nhận ra dấu hiệu xác thực, chấp nhận thẩm quyền của bên cấp và hiểu nội dung theo cùng một quy ước. Một dấu đóng rất rõ vẫn vô dụng nếu không ai biết nó thuộc cơ quan nào hoặc cơ quan đó có quyền chứng nhận điều gì. [1]

Đến thế kỷ 20, vai trò bảo chứng có thể thuộc về bác sĩ, cơ quan y tế địa phương hoặc tổ chức quốc tế. “Thẻ vàng” của Tổ chức Y tế Thế giới từng được khách quốc tế trình cùng hộ chiếu; ban đầu thẻ tập trung vào bệnh đậu mùa và sau đó tiếp tục được dùng để xác nhận tiêm chủng đối với sốt vàng cùng một số bệnh truyền nhiễm khác. Vật mang tin thay đổi, nhưng uy tín của bên ký vẫn là phần thiết yếu. [1]

Ứng dụng số mới ở đâu, cũ ở đâu?

Trong bối cảnh COVID-19 năm 2021, nhiều mô hình hộ chiếu số được đề xuất để lưu xác nhận tiêm chủng hoặc kết quả xét nghiệm trên điện thoại. Khác biệt lớn nằm ở tốc độ kiểm tra, khả năng trao đổi dữ liệu và quy mô sử dụng. Thay cho việc nhìn nét mực hay con dấu, hệ thống có thể kiểm tra một bản ghi điện tử. Tuy nhiên, thao tác nhanh hơn không tự giải quyết câu hỏi dữ liệu đến từ đâu và có gắn với đúng người hay không. [1]

Thế giới số còn đẩy vấn đề niềm tin sang nhiều tầng hơn. Người dùng phải tin nơi lưu dữ liệu; đơn vị kiểm tra phải tin cơ quan phát hành; các khu vực phải thống nhất loại vaccine, xét nghiệm hoặc chứng nhận nào được chấp nhận. Đồng thời, hệ thống cần hạn chế giả mạo và kiểm soát việc xử lý thông tin sức khỏe. Đây là những phiên bản mới của quan hệ giữa người mang giấy, người đóng dấu và người gác cửa ngày trước. [1]

Nhìn theo chiều dài lịch sử, chiếc điện thoại không xóa bỏ tờ giấy năm 1722 mà thay thế vật liệu chứa lời bảo đảm. Mực có thể thành dữ liệu, con dấu có thể thành phương thức xác thực điện tử, nhưng quyết định cuối cùng vẫn dựa trên một cấu trúc quen thuộc: ai đang xuất trình, ai đã xác nhận và nơi tiếp nhận có tin cả hai hay không. Điều tồn tại suốt sáu thế kỷ không phải một mẫu giấy cố định, mà là nhu cầu biến thông tin sức khỏe thành bằng chứng có thể được người khác tin cậy. [1]