Ikat Trung Á: Hoa văn có trước cả tấm vải

Một tấm ikat Trung Á bắt đầu bằng điều tưởng như ngược đời: hoa văn được tạo ra khi tấm vải còn chưa tồn tại. Nghệ nhân buộc và nhuộm những bó sợi rời, rồi mới đưa chúng lên khung dệt. Bởi vậy, đường nét hơi nhòe trên ikat không đơn thuần là phong cách trang trí; đó là dấu vết trực tiếp của cách màu sắc đi vào sợi, của sự phối hợp giữa nhiều nhóm thợ và của những biến động từng làm nghề thủ công này thay đổi sâu sắc. [1]

Làm sao tạo hoa văn trước khi dệt?

Trong cách dệt thông thường, màu có thể được đưa vào bằng cách thay sợi ngay trên khung cửi hoặc xử lý bề mặt sau khi vải đã hoàn thành. Ikat đảo thứ tự ấy. Các sợi còn trắng được căng thành những hàng song song; người thợ quấn kín một số đoạn và để hở những đoạn khác. Khi cả bó sợi được nhúng vào thuốc nhuộm, phần lộ ra bắt màu còn phần được buộc giữ lại màu cũ. Muốn có nhiều màu, quá trình buộc, tháo và nhuộm phải được lặp lại theo thiết kế đã định. [1]

Có thể hình dung mỗi bó sợi như một dải hẹp chỉ mang một phần của bức hình. Đứng riêng, nó chưa cho thấy hoa văn hoàn chỉnh. Chỉ khi nhiều bó được xếp đúng thứ tự và dệt liền nhau, các mảng màu mới gặp nhau để tạo thành họa tiết lớn. Điều khó nằm ở chỗ người thợ phải dự liệu vị trí của màu từ trước, trong khi sợi vẫn có thể xê dịch và co giãn trong các công đoạn tiếp theo. [1]

Vì sao đường nét ikat thường nhòe?

Lớp buộc không thể ngăn thuốc nhuộm tuyệt đối. Một lượng màu nhỏ vẫn có thể lan vào rìa phần được che, tạo nên biên màu rung nhẹ thay vì đường viền sắc như hình in. Khi các sợi được đưa lên khung, sai lệch rất nhỏ giữa chúng tiếp tục làm mép họa tiết bớt đều. Hai đặc điểm này kết hợp thành vẻ nhòe đặc trưng của ikat thủ công. [1]

Độ nhòe vì thế phản ánh chính quá trình tạo vải. Nó khác với một hiệu ứng mờ được in sẵn lên bề mặt: màu của ikat đã được phân bố trên từng sợi trước lúc các sợi liên kết thành tấm. Nhìn gần, mắt thấy những đoạn màu chạy theo cấu trúc sợi; nhìn xa, chúng hợp lại thành mảng trang trí. Một giới hạn kỹ thuật đã trở thành phẩm chất thẩm mỹ được trân trọng. [1]

Một tấm vải cần bao nhiêu nhóm thợ?

Tại Bukhara, một trung tâm ikat quan trọng ở vùng Turkestan, việc làm vải từng gắn với mạng lưới lao động đa cộng đồng. Người Do Thái Bukharan thường tham gia nhập khẩu và xử lý chàm; thợ Tajik chủ yếu đảm nhiệm các mẻ nhuộm đỏ và vàng; còn thợ Uzbek thực hiện công đoạn dệt. Sự phân công này cho thấy tấm vải không nhất thiết là sản phẩm của một nghệ nhân làm mọi việc từ đầu đến cuối. [1]

Mỗi công đoạn phụ thuộc vào kết quả của công đoạn trước. Người chuẩn bị màu phải tạo được sợi phù hợp với bố cục đã tính; người dệt phải giữ đúng trật tự để các phần rời khớp thành hình. Vì vậy, ikat không chỉ lưu dấu bàn tay cá nhân mà còn cho thấy một chuỗi phối hợp về vật liệu, kỹ năng và trao đổi. Trong một sản phẩm nhỏ có thể nhận ra cấu trúc xã hội của đô thị nằm trên mạng lưới Con đường Tơ lụa. [1]

Công nghiệp đã thay đổi ikat ra sao?

Sự thay đổi không diễn ra trong một bước. Thuốc nhuộm nhân tạo đã xuất hiện từ thế kỷ XIX và dần thay thế các chất màu hữu cơ, khiến bảng màu sáng hơn, đồng thời màu đen trở nên nổi bật hơn. Các nhà máy dệt ở Ivanovo của Nga cũng đưa ra những sản phẩm bắt chước ikat với giá rẻ. Chúng có thể tái hiện vẻ ngoài ở mức nào đó nhưng không cần toàn bộ chuỗi buộc, nhuộm và căn sợi vốn tiêu tốn nhiều công sức. [1]

Sau Cách mạng Nga, thợ thủ công tại các xưởng tư nhân được chuyển sang làm việc trong các nhà máy nhà nước; máy móc thay dần khung dệt tay và họa tiết được đơn giản hóa để phù hợp với yêu cầu sản xuất. Thay đổi căn bản nhất là nhiều loại vải về sau chỉ mang hoa văn in. Chúng trông giống ikat, nhưng màu được đặt lên tấm vải đã thành hình thay vì được chuẩn bị trên sợi từ trước. [1]

Khác biệt này không chỉ là chuyện gọi tên. Nếu hoa văn được in, người sản xuất không phải dự đoán sự ăn khớp của hàng loạt bó sợi qua nhiều lần nhuộm. Sản phẩm nhờ đó dễ làm đồng đều và nhanh hơn, nhưng phần cấu trúc từng tạo nên diện mạo đặc biệt của ikat đã biến mất. Cụm từ “họa tiết ikat” vì thế có thể mô tả vẻ ngoài, còn “ikat” theo nghĩa kỹ thuật đòi hỏi cách làm cụ thể. [1]

Đọc lịch sử từ một đường viền màu

Để nhận ra logic của ikat, chi tiết đáng quan sát không chỉ là hình hoa hay màu sắc mà còn là quan hệ giữa họa tiết và sợi vải. Đường biên hơi rung gợi lại bước nhuộm trước khi dệt; cách các mảng màu nối nhau cho thấy yêu cầu căn chỉnh; còn sự chuyển từ sợi nhuộm sang bề mặt in phản ánh sức ép của sản xuất hàng loạt. Vẻ đẹp ở đây không tách rời phương pháp làm ra nó. [1]

Bởi vậy, một tấm ikat Trung Á có thể được nhìn như nơi kỹ thuật, thương mại và lịch sử xã hội gặp nhau. Hoa văn xuất hiện trước tấm vải, nhưng chỉ trở nên trọn vẹn nhờ nhiều bàn tay và nhiều công đoạn nối tiếp. Chính những đường nét không hoàn toàn sắc gọn giúp người xem nhận ra rằng đây không phải hình ảnh được đặt lên bề mặt ở phút cuối, mà là ký ức của cả quá trình đã nằm sẵn trong từng sợi. [1]