Jane Marcet và cuốn sách hóa học mở cánh cửa khoa học cho Michael Faraday

Năm 1806, một chàng học việc đóng sách 15 tuổi tìm thấy một cuốn hóa học được viết như cuộc trò chuyện giữa cô giáo và hai học trò. Cuốn sách ấy không chỉ giúp Michael Faraday bước vào thế giới khoa học; nó còn cho thấy một ý tưởng đơn giản có thể quan trọng thế nào: muốn mở rộng tri thức, trước hết phải làm cho tri thức có thể đọc được. [1]

Tác giả của cuốn sách là Jane Haldimand Marcet, một phụ nữ từng phải xuất bản ẩn danh trong bối cảnh sách khoa học thường gắn với tên tuổi nam giới. Thành công của Conversations on Chemistry đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: Faraday được nhớ đến như nhà khoa học lớn, nhưng ai đã giúp ông có cánh cửa đầu tiên để bước qua? [1]

Jane Marcet đã đến với hóa học bằng cách nào?

Jane Marcet sinh ra trong một gia đình chủ ngân hàng Thụy Sĩ giàu có sống tại Anh. Bà được học những môn khoa học bên cạnh các lĩnh vực thường được xem là phù hợp hơn với phụ nữ lúc bấy giờ. Sau khi kết hôn với bác sĩ người Thụy Sĩ Alexander Marcet, bà tham dự các bài giảng khoa học của Humphry Davy, một trong những nhà giảng thuyết khoa học nổi tiếng đương thời. [1]

Điểm đáng chú ý nằm ở cách Marcet biến việc tiếp nhận kiến thức thành công việc giải thích. Bà không chỉ nghe các bài giảng rồi ghi chép lại. Conversations on Chemistry cho thấy bà đã nắm được những lý thuyết và thí nghiệm hóa học đương thời đủ để sắp xếp chúng thành một cuốn nhập môn có trình tự. Với người đọc mới, đây là khác biệt lớn: kiến thức không còn là một chuỗi thuật ngữ rời rạc mà trở thành một cuộc đối thoại có người hỏi, người đáp và vấn đề được tháo gỡ từng bước. [1]

Vì sao hình thức đối thoại lại hiệu quả?

Cuốn sách xoay quanh ba nhân vật: cô giáo Mrs. B. và hai học trò Emily và Caroline. Cấu trúc ấy cho phép Marcet đưa những câu hỏi có thể xuất hiện trong đầu người mới học vào ngay trong bài. Một học trò có thể chưa hiểu hiện tượng, học trò kia có thể nêu cách hiểu khác, còn người dạy giải thích lại bằng ngôn ngữ rõ ràng hơn. [1]

Đối thoại cũng làm thay đổi vị trí của độc giả. Người đọc không cần giả định rằng mình đã biết hóa học; họ có thể đi theo nhịp của một nhân vật đang học. Đây là một ví dụ về thiết kế giáo dục, không phải bằng chứng rằng mọi sách giáo khoa đều nên viết dưới dạng hội thoại. Nhưng nguyên tắc phía sau vẫn quen thuộc: chia một vấn đề khó thành những câu hỏi đủ nhỏ để người học nhận ra mình đang tiến bộ.

Marcet còn tự thực hiện những hình minh họa trang nhã cho sách. Hình ảnh khi ấy không chỉ có tác dụng trang trí. Trong một cuốn nhập môn, minh họa có thể giúp người đọc hình dung dụng cụ, vật liệu hoặc mối quan hệ giữa các bước mà câu chữ khó diễn tả ngay. Cách kết hợp lời giải thích và hình vẽ giúp Conversations on Chemistry tiếp cận độc giả ngoài giảng đường. [1]

Cuốn sách đã gặp Michael Faraday ra sao?

Michael Faraday đọc Conversations on Chemistry khi đang học nghề đóng sách. Một cuốn sách đi qua tay người thợ trẻ trong quá trình học nghề đã trở thành điểm khởi đầu để ông quan tâm sâu hơn đến khoa học. [1]

Có thể hình dung sức mạnh của cuốn sách qua một tình huống đời thường: một người làm việc trong lĩnh vực khác tình cờ đọc tài liệu nhập môn, rồi từ một khái niệm dễ hiểu bắt đầu tìm thêm những khái niệm khó hơn. Ví dụ ấy không phải câu chuyện của Faraday, nhưng giúp phân biệt hai việc thường bị gộp làm một: một cuốn sách không tự tạo ra cả sự nghiệp, song nó có thể mở ra hướng học tập mà trước đó người đọc chưa nhìn thấy.

Faraday sau này ghi nhận Conversations on Chemistry đã khơi dậy mối quan tâm khoa học của mình. Mối liên hệ này không biến Marcet thành người thay thế cho mọi người thầy, thí nghiệm hay nỗ lực của Faraday. Nó cho thấy ảnh hưởng của một tác phẩm giáo dục đôi khi xuất hiện trước khi tác giả biết độc giả cụ thể của mình là ai. [1]

Thành công ấy có ý nghĩa gì với Jane Marcet?

Ban đầu, Marcet xuất bản Conversations on Chemistry ẩn danh. Lời mở đầu của bà còn thể hiện sự dè dặt về tư cách viết sách hóa học vì kiến thức của bà được mô tả là mới mẻ và bà không tự nhận mình là một nhà hóa học. Chi tiết này phản ánh rào cản xã hội mà một phụ nữ viết sách khoa học phải đối mặt, chứ không tự động chứng minh rằng bà thiếu năng lực giải thích. [1]

Sách dần vượt qua nhóm độc giả nữ mà Marcet hướng tới và được cả phụ nữ lẫn nam giới đọc. Tác phẩm trải qua 16 lần xuất bản tại Vương quốc Anh và 23 lần in tại Hoa Kỳ trong giai đoạn được ghi nhận. Tuy nhiên, thời điểm tên Marcet xuất hiện trên sách cũng cho thấy thành công thương mại không lập tức đem lại quyền tác giả rõ ràng: phải đến lần xuất bản thứ 12, tên bà mới được công bố với tư cách tác giả. [1]

Tại Hoa Kỳ, việc thiếu luật bản quyền quốc tế khiến Marcet không nhận được tiền nhuận bút từ các bản in ở đó. Một cuốn sách được tái bản nhiều lần vì có ích cho độc giả, vì thế, vẫn có thể không đem lại cho người viết quyền lợi tương xứng. Thành công của Conversations on Chemistry cần được nhìn cùng hai mặt: sức lan tỏa của giáo dục và sự bất bình đẳng trong hệ thống xuất bản. [1]

Vì sao câu chuyện này còn đáng nhớ?

Marcet tiếp tục cập nhật Conversations on Chemistry qua các lần xuất bản. Năm 1845, bà viết cho Faraday, khi ông đã nổi tiếng và là thành viên của Hội Hoàng gia Anh (Royal Society), để xin thông tin chi tiết về nghiên cứu mới của ông cho một bản sửa đổi. Cuộc trao đổi ấy tạo thành một vòng quay đặc biệt: người từng mở cánh cửa khoa học cho Faraday lại tìm đến ông để cập nhật cuốn sách của mình. [1]

Bà cũng viết những cuốn sách đối thoại khác về kinh tế chính trị và sinh lý thực vật, nhưng không tác phẩm nào được đọc rộng rãi như cuốn hóa học. Điều này nhắc ta không nên biến một thành công thành câu chuyện cổ tích về một cuốn sách có sức mạnh vô hạn. Tác phẩm nổi bật vì gặp đúng nhu cầu: đưa một lĩnh vực khó đến gần độc giả bằng cách có cấu trúc, có hình minh họa và được cập nhật. [1]

Nhìn lại con đường của Faraday, người ta dễ chỉ thấy một nhà khoa học lớn ở điểm cuối. Câu chuyện của Jane Marcet kéo ánh nhìn về điểm đầu: một tác giả nữ, một cuốn sách nhập môn và một độc giả trẻ đang học nghề. Khoa học không chỉ được hình thành trong phòng thí nghiệm; nó còn được hình thành trong những trang sách giúp ai đó nhận ra mình có thể bắt đầu học. [1]