Kênh Gowanus: Khi ô nhiễm trở thành một phần bản sắc Brooklyn

Ở Brooklyn, những nhà hàng, phòng tranh và tour thuyền hiện diện quanh một trong những vùng nước ô nhiễm nhất New York. Kênh Gowanus vì thế trở thành một nghịch lý đô thị: chất độc làm khu vực bị bỏ quên, nhưng chính vẻ thô ráp và lịch sử công nghiệp ấy lại giúp nơi này có bản sắc riêng. Câu hỏi quan trọng không phải vì sao Gowanus trở nên hấp dẫn, mà là thành phố có thể phát triển nơi này mà không che khuất các rủi ro cũ hay không. [1]

Câu trả lời nằm ở ba lớp lịch sử chồng lên nhau. Gowanus bắt đầu là vùng đất thấp nhận nước thải, sau đó trở thành kênh vận tải phục vụ công nghiệp, rồi được tái khám phá như một khu văn hóa và bất động sản. Mỗi giai đoạn để lại một vấn đề mà giai đoạn sau không thể đơn giản xóa bỏ. [1]

Vì sao vùng đầm lầy thành kênh công nghiệp?

Trước khi có kênh, Gowanus là vùng đầm lầy thấp dưới chân các khu dân cư trên sườn dốc. Khi Brooklyn mở rộng trong thế kỷ 19, nước thải và rác từ khu dân cư chảy xuống vùng trũng này. Thành phố cũng khuyến khích các cơ sở sản xuất rời xa khu ở, một phần vì mùi hôi khi đó bị xem là nguy cơ đối với sức khỏe. Vị trí thấp khiến Gowanus vừa bị biến thành nơi tiếp nhận chất thải, vừa thuận tiện cho việc mở rộng công nghiệp. [1]

Con lạch dần được cải tạo thành kênh, đất quanh bờ được san lấp, còn đường thủy giúp vận chuyển than, đường, nguyên liệu và hàng hóa. Vào thời kỳ phát triển, hơn một trăm tàu có thể chở hàng qua kênh mỗi ngày. Gowanus vì vậy không ô nhiễm do một sự cố đơn lẻ; nó là kết quả của quy hoạch đặt giao thông và sản xuất lên trên chất lượng môi trường. [1]

Điều gì nằm dưới lớp bùn?

Các nhà máy dùng than để sản xuất khí đốt và than cốc cần rất nhiều nước, đồng thời tạo ra nước thải và hắc ín than. Những chất thải này bị đổ xuống kênh vốn đã nhận nước thải sinh hoạt và phế thải từ nhiều hoạt động khác. Vì hắc ín than đặc hơn nước, nó lắng xuống đáy rồi thấm vào đất ven bờ. Lớp ô nhiễm cũng lan theo nước rò rỉ từ kênh và các cơ sở công nghiệp. [1]

Trầm tích ở Gowanus vì thế không chỉ là bùn. Nó là hỗn hợp của đất, nước bẩn và hắc ín than, được các tài liệu kỹ thuật ví như “mayonnaise đen”; tại một số đoạn, lớp này dày hơn sáu mét. Năm 2010, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ, hay EPA, đưa kênh vào chương trình Superfund dành cho những địa điểm ô nhiễm hóa chất nghiêm trọng. Từ đó, Gowanus được xem là một dự án xử lý môi trường dài hạn, thay vì chỉ là hạ tầng xuống cấp. [1]

Vì sao nơi bị bỏ quên lại hấp dẫn?

Sau Thế chiến II, nhiều ngành công nghiệp rời đi, trạm bơm hỏng và nước thải vẫn tràn vào kênh. Nhà xưởng bỏ trống, bãi đất và kho chứa khiến khu vực trở thành một góc thưa vắng giữa Brooklyn đang hồi sinh. Mùi hôi và sự xuống cấp cũng vô tình làm chậm áp lực bất động sản, dù Gowanus nằm gần Park Slope, Carroll Gardens và các trung tâm văn hóa của New York. [1]

Khoảng trống đó thu hút nghệ sĩ, xưởng nhỏ, không gian âm nhạc, nhà hàng và các cơ sở kinh doanh thử nghiệm. Cầu cũ, bến nước và kiến trúc công nghiệp tạo nên một quy mô khác với những khu phố xây mới. Các tour thuyền, nghệ thuật công cộng và tên gọi hài hước lấy cảm hứng từ màu nước hoặc lịch sử độc hại của kênh biến Gowanus thành một biểu tượng văn hóa. Điều từng khiến người ta tránh xa nay trở thành thứ giúp nơi này khác biệt. [1]

Làm sạch có nghĩa là xóa quá khứ?

Kế hoạch của EPA không nhằm đưa Gowanus trở lại trạng thái đầm lầy trước thời công nghiệp. Mục tiêu thực tế hơn là cô lập đất và trầm tích nhiễm độc, đồng thời giảm lượng nước thải chảy vào kênh. “Làm sạch” ở đây chủ yếu có nghĩa là ngăn chất ô nhiễm lan rộng và giảm nguy cơ tiếp xúc, chứ không phải loại bỏ mọi dấu vết trong một lần. [1]

Cách tiếp cận ấy khiến Gowanus trở thành một dự án kỹ thuật phải duy trì lâu dài. Lớp bảo vệ, hệ thống kiểm soát nước thải và hoạt động bảo trì cần tiếp tục ngay cả khi khu vực có thêm nhà ở, cửa hàng và không gian công cộng. Bất động sản làm bài toán khó hơn: dự án mới có thể đem lại dịch vụ và nhà ở, nhưng cũng đẩy giá thuê lên, cạnh tranh với xưởng nhỏ và đặt ra câu hỏi liệu nhóm ít lựa chọn nhất có phải sống gần rủi ro môi trường hơn hay không. [1]

Vì sao ngập lụt là một câu chuyện khác?

Gowanus nằm trong một vùng trũng được bao quanh bởi các khu đất dốc và chịu ảnh hưởng trực tiếp của nước dâng từ phía kênh. Phần lớn khu vực này thuộc vùng có nguy cơ ngập cao. Điều này tác động đến bảo hiểm, khả năng vay vốn và quyết định xây dựng, chứ không chỉ ảnh hưởng cảnh quan ven nước. Bão Sandy năm 2012 biến nguy cơ ấy thành hiện thực tại Gowanus và Red Hook lân cận. [1]

Xử lý hắc ín than không tự động bảo vệ các tòa nhà trước nước dâng. Hai vấn đề cần công cụ khác nhau: cô lập chất độc và kiểm soát nước thải ở một phía, quy hoạch hạ tầng và khả năng chống chịu khí hậu ở phía kia. Vì thế, Gowanus cho thấy một khu công nghiệp cũ có thể vừa là di sản, khu nghệ thuật, địa điểm bất động sản và vùng dễ tổn thương. Sự hồi sinh chỉ có ý nghĩa khi câu chuyện văn hóa đi cùng việc công khai rủi ro, giữ không gian sản xuất và bảo vệ cư dân chịu ảnh hưởng nhiều nhất. [1]