Khi khoa học trở thành ngôn ngữ quyền lực ở các triều đình Phục hưng

Một quả cầu thiên thể bằng vàng và bạc hoàn thành năm 1579 không chỉ mô phỏng bầu trời. Bên trong nó là cơ cấu đồng hồ, còn bên ngoài là những đường khắc và vật liệu quý đủ để biến một dụng cụ đo đạc thành biểu tượng địa vị. Qua triển lãm “Making Marvels: Science and Splendor at the Courts of Europe” tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, có thể thấy câu trả lời cho một câu hỏi thú vị: vì sao các vương công Phục hưng lại muốn sở hữu những cỗ máy vừa chính xác vừa đẹp đến mức khó phân biệt với tác phẩm nghệ thuật? [1]

Bởi với họ, hiểu và điều khiển những phần của thế giới có thể quan sát được cũng là cách chứng minh năng lực cai trị. Thiên văn, đo đạc, luyện kim, khai mỏ và cơ khí vì thế cùng xuất hiện trong một không gian, nơi tri thức không tách rời của cải, nghi lễ và hình ảnh của người đứng đầu. [1]

Vì sao một bộ sưu tập lại nói lên quyền lực?

Ở các triều đình châu Âu thời Phục hưng, những món đồ quý nhất thường được đặt trong Kunstkammer, có thể hiểu là “tủ đồ quý hiếm” hay phòng sưu tập kỳ vật. Đây vừa là kho báu, vừa là nơi trưng bày nghệ thuật và hiện vật lạ. Một người cai trị có thể sở hữu lâu đài, châu báu và thư viện, nhưng việc tập hợp các dụng cụ mô tả hoặc đo lường thế giới lại gửi đi một thông điệp khác: ông ta không chỉ giàu, mà còn quan tâm đến tri thức và có khả năng huy động những người thợ giỏi. [1]

Triển lãm giới thiệu hơn 150 hiện vật do gần 50 bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân cho mượn. Con số này không chỉ cho thấy sự phong phú của các bộ sưu tập cũ, mà còn giúp nhìn Kunstkammer như một sân khấu của quyền lực. Vật dụng đặt trong đó có thể phục vụ nghiên cứu, trình diễn hoặc sản xuất; khi được đặt cạnh vàng, bạc và đồ trang trí cầu kỳ, chúng khiến năng lực kỹ thuật trở thành một phần của chân dung nhà cai trị. [1]

Khi vẻ đẹp phải đi cùng độ chính xác

Điểm đáng chú ý của những hiện vật này là nghệ thuật và cơ khí không đứng ở hai phía đối lập. Một máy tiện cơ học có thể dùng để tạo hình gỗ hoặc ngà voi, trong khi một bàn kéo dây kim loại vừa là máy sản xuất vừa được trang trí bằng cảnh săn bắn, đấu thương, khảm gỗ và các chi tiết sắt mạ vàng. Xưởng thủ công vì thế không chỉ tạo ra vật hữu ích; nó còn tạo ra những vật có thể đại diện cho gu thẩm mỹ của triều đình. [1]

Quả cầu thiên thể năm 1579 cho thấy yêu cầu chính xác được đặt vào chính giữa quá trình chế tác. Theo bài viết về triển lãm, Otto Henry, Tuyển hầu tước xứ Palatine, yêu cầu người làm đồng hồ phối hợp với một nhà toán học để chuyển động bên trong phù hợp với vị trí thiên thể, thay vì chỉ tạo một mô hình chung chung. Công trình hoàn thành sau khi ông qua đời và sau đó được Rudolf II tiếp nhận, đặt trong Kunstkammer ở Dresden. Ở đây, vẻ lộng lẫy không che giấu cơ chế; nó làm cho cơ chế trở nên đáng ngưỡng mộ hơn. [1]

Tri thức ấy được dùng vào việc gì?

Khoa học tại các triều đình không chỉ nhằm làm khách tham quan kinh ngạc. Những người cai trị quan tâm đến khảo sát, thiên văn, luyện kim và khai mỏ vì các lĩnh vực này liên quan trực tiếp đến việc quản lý lãnh thổ và tài sản. Dụng cụ đo quãng đường có thể hỗ trợ việc biết một tuyến đường dài bao nhiêu; lò thử luyện kim giúp kiểm tra quặng và tách kim loại trong các thao tác dùng nhiệt cao. Bạc và đồng vì thế không chỉ là vật liệu quý trong phòng trưng bày, mà còn là tài nguyên cần được tìm kiếm và xử lý. [1]

Augustus, Tuyển hầu tước xứ Saxony, sở hữu nhiều dụng cụ đo quãng đường. Bài viết cho biết ông từng nối một mẫu với bánh xe ngựa để đo quãng đường đường bộ tới Hội nghị Regensburg. Chi tiết này cho thấy một dụng cụ tinh xảo có thể đi qua lại giữa hai vai trò: vật đáng chiêm ngưỡng trong bộ sưu tập và công cụ được đem ra sử dụng. Tương tự, các hoạt động khai mỏ và luyện kim được giới cai trị giám sát vì chúng có thể làm giàu cho lãnh địa, đồng thời củng cố hình ảnh một người đứng đầu hiểu việc. [1]

Vì sao máy tự động lại hấp dẫn đến vậy?

Các automata, tức những cỗ máy có thể tự chuyển động nhờ cơ cấu bên trong, đưa một lớp ý nghĩa khác vào bộ sưu tập. Chúng biến kỹ thuật thành màn trình diễn. Người xem không cần hiểu toàn bộ lò xo, bánh răng hay trục quay để cảm nhận sự kinh ngạc khi một vật vô tri bước đi, viết chữ hoặc bắt chước động tác của sinh vật. Cơ cấu càng được giấu kín, khoảng cách giữa vẻ ngoài sống động và sự thật cơ học càng tạo ra sức hút. [1]

Một hiện vật nổi bật là “Moving Monk”, tượng tu sĩ cao khoảng 16 inch, có thể đi, quay người, gật đầu và đưa tay lên ngực hoặc về phía tràng hạt nhờ cơ cấu sắt chạy bằng lò xo lên dây. Chiếc áo ngoài được tháo trong triển lãm để người xem nhìn thấy một phần máy móc bên trong. Một con bọ hung cơ khí nhỏ hơn nhiều lại dùng lớp vỏ để che động cơ lò xo, khiến chân chuyển động và đôi cánh rung như sắp bay. Hai hiện vật tạo ra hai kiểu tò mò: một bên cho thấy cơ thể được mô phỏng, bên kia khiến người ta chú ý đến sự sống giả được giấu dưới hình dáng bé nhỏ. [1]

Di sản nằm ở cách nhìn thế giới

Điều các hiện vật này để lại không phải là ý tưởng rằng mọi vật trong triều đình đều phục vụ khoa học theo nghĩa hiện đại. Chúng thuộc về một thời kỳ mà nghiên cứu, thủ công, giải trí, ngoại giao và sưu tập chưa bị chia thành những lĩnh vực hoàn toàn tách biệt. Một đồng hồ thiên văn có thể vừa là mô hình, vừa là quà tặng ngoại giao; một lò thử quặng vừa liên quan đến kỹ thuật, vừa gắn với việc khai thác tài nguyên; một máy tự động vừa là đồ chơi tinh xảo, vừa là bằng chứng về tay nghề. [1]

Vì vậy, nhìn những bộ sưu tập Phục hưng chỉ như nơi cất giữ đồ xa xỉ sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất. Chúng cho thấy quyền lực khi ấy được trình bày bằng khả năng đo lường, chế tác và khiến thế giới tự nhiên trở nên có thể quan sát trong lòng bàn tay. Một quả cầu, chiếc đồng hồ hay con vật cơ khí không tự nói lên trí tuệ của chủ nhân; chính việc nhà cai trị đặt chúng vào trung tâm của đời sống triều đình mới biến kỹ thuật thành một thứ ngôn ngữ chính trị và văn hóa. [1]