Khi tri thức bản địa bắt tay cùng khoa học bảo vệ rừng thông pinyon

Dọc theo các sườn núi khô hạn thuộc miền Tây nước Mỹ, những cánh rừng thông pinyon và tùng bách (juniper) đóng vai trò lá chắn sinh thái quan trọng. Tuy nhiên, trong suốt một thập kỷ qua, thành viên thuộc các bộ tộc bản địa như Bishop Paiute, Big Pine Paiute và Washoe đã quan sát thấy những dấu hiệu suy thoái bất thường. Lá cây bắt đầu chuyển sang màu nâu, thưa thớt dần tại khu vực đèo Westgard Pass dù không hề xảy ra cháy rừng. Nhờ sự chủ động báo động từ cộng đồng địa phương, các nhà khoa học đã tìm thấy hướng đi mới trong việc đánh giá và phục hồi cảnh quan thiên nhiên quan trọng này. [1]

Cảnh báo sớm từ người dân bản địa

Từ rất lâu trước khi các cơ quan quản lý chính thức ghi nhận, người dân bản địa sống tại vùng Eastern Sierra đã nhận ra sự thay đổi bất thường của rừng thông pinyon. Nối tiếp nỗ lực của Monty Bengochia - nguyên cán bộ bảo tồn lịch sử bộ tộc Bishop Paiute, chương trình khảo sát cây Wunupu đã được khởi xướng từ năm 2018 nhằm theo dõi sức khỏe rừng và sản lượng hạt thông. Sự am hiểu tích lũy qua nhiều thế hệ gắn bó với vùng đất đã giúp người dân bản địa nhận biết sớm các vùng cây yếu ớt trước khi hiện tượng suy thoái diễn ra trên diện rộng. [1]

Theo báo cáo từ Cục Kiểm lâm Mỹ, số lượng cây thông pinyon chết tại một số khu vực thuộc Rừng Quốc gia Inyo đã tăng vọt từ dưới 2.000 cây vào năm 2021 lên hơn 70.000 cây trong năm 2022. Mức độ suy giảm đột ngột này không chỉ đe dọa đa dạng sinh học mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống văn hóa và kinh tế của các bộ tộc bản địa - những người từ lâu đã coi hạt thông pinyon là nguồn thực phẩm và hàng hóa quan trọng. [1]

Mạng lưới kết hợp giữa khoa học hiện đại và kinh nghiệm dân gian

Nhằm tìm kiếm giải pháp toàn diện, Mạng lưới Hành động Khí hậu Cộng đồng Pinyon (PiCCA) đã được thành lập dưới sự dẫn dắt của Tiến sĩ Miranda Redmond từ Đại học UC Berkeley, hợp tác cùng Đại học Stanford, các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng bản địa. Dự án kéo dài ba năm (từ cuối năm 2023 đến giữa năm 2026) được thiết kế nhằm kết hợp Tri thức Sinh thái Truyền thống với phương pháp nghiên cứu phương Tây. [1]

Một điểm cốt lõi trong dự án PiCCA là tôn trọng chủ quyền dữ liệu của người bản địa. Mỗi phòng môi trường của từng bộ tộc trực tiếp thu thập, lưu trữ và quản lý thông tin thu được tại địa phương mình. Nhóm nghiên cứu tại Đại học UC Berkeley chỉ nắm giữ các tập dữ liệu từ sinh viên và tình nguyện viên cộng đồng. Khi công bố kết quả nghiên cứu trên tạp chí People and Nature, tọa độ chính xác của từng rặng cây đều được xử lý gộp và làm lệch vị trí công khai nhằm bảo vệ các nguồn tài nguyên văn hóa nhạy cảm. [1]

Quy trình giám sát thực địa chi tiết

Các đợt theo dõi thực địa được tổ chức với sự tham gia của thành viên bộ tộc, học sinh trung học và các tình nguyện viên. Tại mỗi rặng cây, nhóm giám sát đánh giá tuổi thọ của từng cây thông dựa trên đặc điểm của vỏ và tán lá. Tỷ lệ lá khô héo hoặc lá chết được ghi nhận cẩn thận, cùng với các dấu hiệu bị tác động bởi sâu bệnh hay thực vật ký sinh như cây tầm gửi lùn. [1]

Để đánh giá sức sinh sản, người tham gia kiểm đếm số nón thông xanh xuất hiện trên cây trong khoảng thời gian cố định 30 giây. Kết quả thực địa giai đoạn 2024–2025 cho thấy sản lượng nón thông biến động lớn giữa các khu vực, dao động từ 0 đến 60 nón mỗi cây. Những cây thông có dấu hiệu suy yếu cho năng suất nón thấp hơn khoảng 50% so với cây khỏe mạnh. Đồng thời, những cây trưởng thành lâu năm có khả năng tạo nón cao hơn khoảng 60% so với cây non, khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ các rặng cây già bên cạnh hoạt động trồng mới. [1]

Tác động từ lịch sử quản lý và biến đổi khí hậu

Những phát hiện thực địa đã xác nhận chính xác các vùng suy thoái mà người dân bản địa từng cảnh báo, tiêu biểu như khu vực Westgard Pass. Nghiên cứu chỉ ra rằng rừng pinyon-juniper vốn phát triển ở các vùng khô hạn nhất mà cây thân gỗ có thể sinh tồn, khiến chúng cực kỳ nhạy cảm trước áp lực biến đổi khí hậu. Bên cạnh đó, lịch sử khai thác than gỗ phục vụ ngành khai khoáng vào giữa thế kỷ 19 cũng làm suy giảm đáng kể diện tích rừng nguyên sinh. [1]

Trong nhiều thập kỷ qua, một số chính sách quản lý đất đai đã chú trọng phát triển đồng cỏ cho loài gà gô sinh sống bằng cách phát quang thông pinyon và tùng bách. Việc phát quang thiếu cân nhắc này vô tình tạo điều kiện cho các loài cỏ xâm lấn như cỏ dại cheatgrass phát triển, làm thay đổi chu kỳ cháy rừng và mất đi môi trường sống của các loài chim bản địa như chim dẻ cùi pinyon. Khi các cây già bị đốn hạ hoặc chết đi, khả năng tự phục hồi của cả vùng rừng bị suy giảm nghiêm trọng. [1]

Gắn kết cộng đồng và hướng đi bền vững

Bên cạnh hoạt động khảo sát sinh học, khảo sát xã hội học trên 700 cư dân tại khu vực Eastern Sierra cho thấy sự gắn kết thực tế với thiên nhiên giúp tăng cường ý thức trách nhiệm bảo vệ môi trường. Các chương trình sinh hoạt cộng đồng do người bản địa tổ chức - như tự chế tạo sào thu hoạch hạt thông truyền thống Eho hay tổ chức lễ hội nhảy Tuba Nuga - không chỉ giúp duy trì văn hóa mà còn khuyến khích người dân thường xuyên quay lại chăm sóc rừng. [1]

Dữ liệu từ dự án PiCCA hiện đang được các cơ quan chức năng như Cục Kiểm lâm Mỹ và Cục Quản lý Đất đai sử dụng để lên kế hoạch phục hồi hệ sinh thái. Việc công nhận và kết hợp tri thức bản địa vào công tác quản lý Nhà nước đang mở ra một mô hình bảo tồn hiệu quả hơn, đảm bảo sự tồn tại lâu dài của những cánh rừng thông pinyon trước các thách thức môi trường trong tương lai. [1]