Lối tắt nhận thức: Vì sao con người thường bỏ qua sự phức tạp khi ra quyết định?

Khi đối mặt với các quyết định phức tạp như lựa chọn một chính sách về biến đổi khí hậu hay bầu chọn ứng viên chính trị, chúng ta thường tin rằng bản thân đang cân nhắc kỹ lưỡng mọi khía cạnh. Tuy nhiên, một nghiên cứu xuất bản trên tạp chí Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) do các nhà khoa học tại Đại học California, Berkeley thực hiện đã chỉ ra một bức tranh hoàn toàn khác. Phần lớn con người không hề phân tích toàn bộ thông tin có sẵn mà thường tìm kiếm các lối tắt nhận thức, đưa ra lựa chọn nhanh chóng dựa trên duy nhất một yếu tố mà họ coi trọng nhất. [1]

Kỳ vọng về sự lý trí và thực tế của bộ não

Mô hình dân chủ hiện đại vốn mang ảnh hưởng sâu sắc từ thời kỳ Khai sáng với giả định rằng con người là những sinh thể lý trí. Theo góc nhìn tư tưởng này, công chúng khi được tiếp cận đầy đủ thông tin sẽ tiến hành so sánh, phân tích các ưu và nhược điểm để đưa ra phán quyết tối ưu. Khái niệm về một "thị trường tư tưởng" dựa trên sự cạnh tranh giữa các luận điểm đa chiều đã tồn tại suốt nhiều thế kỷ như một nền tảng cho việc tự quản lý xã hội. [1]

Dù vậy, các nhà khoa học xã hội ngày nay nhận thấy giới hạn nhận thức và định kiến thường xuyên làm gián đoạn quá trình suy luận phức tạp này. Tiến sĩ Nidhi Banavar, nhà khoa học nhận thức tại Đại học California, Berkeley, giải thích rằng bộ não con người vô cùng tinh vi nhưng không phải là cỗ máy tính toán vô hạn. Việc yêu cầu một cá nhân phải phân tích kỹ lưỡng hàng loạt thông tin cùng một lúc trong cuộc sống hàng ngày là điều vượt quá cách thức vận hành tự nhiên và khả năng xử lý của hệ thần kinh. [1]

Ba chiến lược tư duy trong thí nghiệm thực tiễn

Để tìm hiểu cách con người đưa ra quyết định trong thực tế, nhóm nghiên cứu tại Đại học California, Berkeley đã tiến hành thí nghiệm trên mô hình máy tính với sự tham gia của gần 3.800 người. Những người tham gia được yêu cầu đưa ra lựa chọn ngẫu nhiên trong ba lĩnh vực gồm bầu chọn ứng viên Thượng viện, chấp thuận gói chính sách biến đổi khí hậu và lựa chọn hồ sơ người nhập cư. Mỗi phương án so sánh đối đầu được mô tả qua sáu thuộc tính riêng biệt. [1]

Ví dụ, khi so sánh hai ứng viên Thượng viện giả định, các thông tin được đưa ra bao gồm tuổi tác, giới tính, chủng tộc, trình độ học vấn, kinh nghiệm quân sự và kinh nghiệm chính trị. Tương tự, hồ sơ người nhập cư được mô tả bằng quốc gia xuất xứ, trình độ học vấn, giới tính, độ tuổi, khả năng tiếng Anh và mục đích nhập cư là tìm kiếm cơ hội kinh tế hay xin tị nạn. Nhóm nghiên cứu đã phân tích hàng loạt quyết định liên tục để xác định mô hình tư duy của từng cá nhân. [1]

Kết quả phân tích cho thấy có tới 68% trường hợp tham gia thí nghiệm đã áp dụng các lối tắt tư duy thay vì đánh giá toàn diện cả sáu yếu tố. Trong đó, gần 54% số lựa chọn bị chi phối hoàn toàn bởi duy nhất một thuộc tính mà người tham gia coi trọng nhất, bỏ qua năm yếu tố còn lại. Khoảng 14% người tham gia sử dụng cách tính nhẩm đơn giản bằng cách đếm tổng số thuộc tính mà họ ưa thích ở từng phương án rồi chọn bên có số điểm cao hơn. Chỉ có chưa đầy 30% tiến hành đánh giá toàn diện tất cả các thuộc tính trước khi quyết định. [1]

Sự linh hoạt trong cách bộ não điều chỉnh nỗ lực

Một phát hiện quan trọng của nghiên cứu là con người không duy trì cố định một phương pháp suy nghĩ cho mọi tình huống. Tiến sĩ Nidhi Banavar ghi nhận rằng đa số mọi người thay đổi chiến lược nhận thức tùy thuộc vào từng bối cảnh cụ thể. Một cá nhân có thể chỉ dựa vào một yếu tố duy nhất về tác động tài chính để chọn chính sách khí hậu, nhưng lại sẵn sàng bỏ thời gian cân nhắc kỹ tất cả dữ kiện khi đánh giá hồ sơ người nhập cư. [1]

Để dễ hình dung trong đời sống hàng ngày, chúng ta có thể so sánh hành vi này với việc mua sắm. Một người có thể dành nhiều ngày so sánh chi tiết từng thông số kỹ thuật khi mua một chiếc máy tính đắt tiền, nhưng lại chọn mua một mặt hàng thực phẩm chỉ dựa vào tiêu chí duy nhất là thương hiệu quen thuộc hay giá thành rẻ. Sự linh hoạt này chứng minh rằng bộ não luôn chủ động điều chỉnh mức độ nỗ lực để tiết kiệm năng lượng nhận thức cho những ưu tiên khác nhau.

Tác động đến công tác truyền thông và chính sách

Phát hiện của nhóm nghiên cứu mang lại góc nhìn mới cho việc diễn giải dữ liệu dư luận và xây dựng chiến dịch truyền thông. PGS. Kirk Bansak từ Đại học California, Berkeley chỉ ra rằng các khảo sát truyền thống thường mặc định người dân đưa ra câu trả lời dựa trên việc tổng hợp nhiều thông tin. Việc nhận biết công chúng thường chỉ dựa vào một yếu tố cốt lõi giúp các nhà phân tích hiểu rõ hơn bản chất nhu cầu và mong muốn thực sự từ cử tri hoặc người tiêu dùng. [1]

Nắm bắt được cơ chế này, các chiến dịch truyền thông đại chúng và vận động chính trị thường tập trung xoáy sâu vào một thông điệp đơn giản nhưng đánh trúng mối quan tâm lớn nhất của đám đông, thay vì trình bày các lập luận kỹ thuật phức tạp. Khi một vấn đề được đơn giản hóa thành khía cạnh dễ tiếp nhận, nó sẽ dễ dàng vượt qua bộ lọc nhận thức và tác động trực tiếp đến quyết định cuối cùng của công chúng. [1]