Madame Restell: Vì sao một nữ doanh nhân trở thành mục tiêu của Comstock?

Đêm 28 tháng 1 năm 1878, Anthony Comstock giả làm khách hàng tìm thuốc tránh thai, nhận một gói thuốc tại biệt thự của Madame Restell rồi hai tuần sau quay lại cùng lệnh khám xét. Vụ bắt giữ không chỉ nhắm vào một người bán thuốc: nó phơi bày cuộc va chạm giữa nhu cầu chăm sóc sức khỏe sinh sản bị bỏ ngỏ, một doanh nghiệp bán hàng qua thư và chiến dịch đạo đức muốn kiểm soát cả bưu điện. [1]

Ann Lohman, được biết đến với tên Madame Restell, không phải bác sĩ được đào tạo theo tiêu chuẩn hiện đại. Một số phương thuốc của bà có thể gây ngộ độc. Tuy vậy, bà cung cấp điều mà nhiều phụ nữ khó tìm trong y tế chính thống lúc đó: lời khuyên riêng tư, thuốc tránh thai, hỗ trợ liên quan đến thai kỳ và một mạng lưới hoạt động vượt ra ngoài New York. [1]

Vì sao khách hàng tìm đến Restell?

Trong các thập niên 1830 và 1840, y học Hoa Kỳ đang chuyên nghiệp hóa nhưng chăm sóc sức khỏe sinh sản vẫn ở vị trí bấp bênh. Sinh nở thường thuộc về các bà đỡ, trong khi sinh viên y khoa nam được đào tạo rất ít về bệnh phụ nữ. Nhiều vấn đề như đau bụng kinh, thai kỳ, sảy thai và tránh thai được truyền qua gia đình, bạn bè hoặc những tài liệu kín đáo. [1]

Một bộ phận y giới còn xem cơ thể phụ nữ vốn yếu ớt, khiến cơn đau dễ bị coi là đặc tính tự nhiên thay vì dấu hiệu cần tìm nguyên nhân. Một số phương pháp chính thống cũng cực đoan. Robert Battey từng đề xuất cắt bỏ buồng trứng, kể cả khi chúng không mắc bệnh, để xử lý các triệu chứng từ đau bụng kinh đến hysteria. Trong hoàn cảnh ấy, một người chịu lắng nghe và đưa ra lựa chọn riêng tư có sức hấp dẫn, dù lựa chọn đó chưa chắc an toàn. [1]

Bà đã biến nhu cầu ấy thành doanh nghiệp thế nào?

Ann Trow sinh năm 1811 tại Gloucestershire, Anh. Sau khi người chồng đầu tiên qua đời, bà phải nuôi con nhỏ bằng nghề may vá với thu nhập thấp. Bà gặp William Evans, người bán các loại viên thuốc, bột và thuốc đắp, rồi học cách kinh doanh những sản phẩm độc quyền. Sau đó, người chồng thứ hai là Charles Lohman, một thợ sắp chữ và người ủng hộ kế hoạch hóa gia đình, khuyến khích bà tiếp tục công việc này. [1]

Lấy tên Madame Restell, bà mở cơ sở ở khu hạ Manhattan, bán thuốc và tài liệu về sức khỏe sinh sản. Hai vợ chồng từng sắp xếp phá thai bằng phẫu thuật theo khả năng chi trả, kết nối khách hàng với bác sĩ phẫu thuật và cung cấp chỗ ở cho phụ nữ chưa kết hôn trong lúc chờ sinh hoặc thu xếp việc nhận con nuôi. Về sau, Restell sống trong biệt thự bằng đá nâu trên Đại lộ Fifth, sở hữu đất đai và điều hành văn phòng tại Philadelphia, Boston. Quảng cáo báo chí và thư đặt hàng đưa dịch vụ đến khách hàng ở nhiều bang. [1]

Thuốc của Restell nguy hiểm ở điểm nào?

Các sản phẩm của Restell không chỉ có một công thức. Thuốc thời kỳ đầu chứa nấm cựa gà ký sinh trên lúa mạch đen, một loại nấm tạo ra các hợp chất có thể kích thích co bóp tử cung. Chất này từng được các bà đỡ sử dụng và xuất hiện trong y văn để hỗ trợ chuyển dạ. Restell áp dụng ý tưởng đó vào giai đoạn sớm hơn của thai kỳ, trong khi các thầy thuốc chính thống không chọn cách làm tương tự. [1]

Ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây độc rất hẹp. Dùng quá nhiều nấm cựa gà có thể làm co mạch, cản trở lưu thông máu, gây tổn thương mô, co giật hoặc ảo giác. Các sản phẩm về sau chứa dầu tansy hoặc nhựa thông cũng có thể dẫn đến xuất huyết nội, tổn thương não và tử vong. Những tài liệu bán dưới tên bác sĩ giả A. M. Mauriceau còn quảng bá thuốc trị vô sinh không rõ thành phần bên cạnh vài lời khuyên tương đối hợp lý. Nhu cầu của khách hàng là có thật, nhưng điều đó không làm mọi sản phẩm trở nên đáng tin. [1]

Comstock đã đánh vào mắt xích nào?

Restell quảng cáo công khai trên các nhật báo nhưng dùng những cách nói vòng như “tắc nghẽn”, “rối loạn” hoặc “gia đình tăng quá nhanh”. Người cần giúp có thể nhận ra thông điệp, còn quảng cáo vẫn tránh gọi thẳng những điều bị kỳ thị. Khách hàng gửi thư xin thuốc và lời khuyên; Restell thậm chí phải cảnh báo về những kẻ bắt chước đăng quảng cáo tương tự. [1]

Năm 1873, Anthony Comstock thành lập New York Society for the Suppression of Vice và vận động Quốc hội thông qua Comstock Act. Đạo luật cấm gửi qua bưu điện những tài liệu bị coi là “tục tĩu”, gồm thuốc tránh thai, thuốc phá thai, dụng cụ tình dục, quảng cáo và thư từ đề cập đến chúng. Với Restell, lệnh cấm chạm vào toàn bộ chuỗi kinh doanh: quảng cáo xuất hiện trên báo, khách hàng đặt hàng bằng thư, còn thuốc cũng được vận chuyển qua bưu điện. [1]

Vì sao vụ bắt giữ có tính biểu tượng?

Ngày 11 tháng 2 năm 1878, Comstock trở lại biệt thự cùng lệnh khám xét và hai cảnh sát. Họ tìm thấy thuốc viên, bột, tài liệu về sức khỏe sinh sản và những vật bị xem là “tục tĩu”. Restell bị đưa đến tòa cảnh sát rồi tạm giam tại Tombs. Bà từng bị kết tội hai lần, trong đó có một lần thụ án tại Blackwell’s Island. Lần này, bà bị truy tố vì sở hữu và buôn bán thuốc bị xem là không phù hợp, tuyên bố không nhận tội nhưng không được đưa ra xét xử. Bà tự sát vào tháng 4 năm đó. [1]

Restell bị biến thành gương mặt đại diện cho điều Comstock muốn loại bỏ: một phụ nữ kinh doanh ngoài hệ thống y tế nam giới, quảng bá kiến thức nhạy cảm và tiếp cận khách hàng bằng thư tín. Động cơ của Comstock từng được diễn giải theo nhiều hướng, trong đó có giả thuyết ông muốn gây chú ý cho chiến dịch. Nhưng hiệu quả biểu tượng của vụ việc khá rõ: đánh vào nhân vật nổi tiếng nhất có thể đe dọa các bà đỡ, người bán thuốc và doanh nghiệp thư tín tương tự trên toàn quốc. [1]

Nên nhìn di sản ấy ra sao?

Madame Restell không vừa với hai hình ảnh đơn giản: nạn nhân hoàn toàn vô tội hoặc người chữa bệnh dũng cảm bị quyền lực đàn áp. Bà khai thác một nhu cầu bị bỏ mặc, đồng thời bán những sản phẩm có thể hữu ích, vô hiệu hoặc nguy hiểm. Việc bà không phải bác sĩ và từng dùng tên giả là giới hạn quan trọng khi đánh giá hoạt động của bà; song điều đó không xóa thực tế rằng y tế chính thống khi ấy thường không đáp ứng nhiều vấn đề của phụ nữ. [1]

Comstock Act không làm nhu cầu tránh thai hay phá thai biến mất. Nó khiến những hoạt động vốn đã kín đáo phải dựa nhiều hơn vào các mạng lưới khó giám sát. Về sau, các phán quyết của Tòa án Tối cao trong thập niên 1960 và đầu thập niên 1970 làm việc thực thi đạo luật suy yếu, đồng thời bảo vệ quyền sử dụng biện pháp tránh thai và sở hữu một số tài liệu từng bị coi là tục tĩu. Nhìn từ câu chuyện này, luật có thể chặn một con đường tiếp cận, nhưng không dễ xóa nhu cầu đã tạo ra con đường ấy. [1]