Mẫu hóa thạch 45 triệu năm tuổi mang điểm chung bất ngờ với tượng Nhân sư Giza

Trong lòng lớp đá vôi 45 triệu năm tuổi từng được người Ai Cập cổ đại dùng để xây dựng tượng Nhân sư Giza, các nhà khoa học đã tìm thấy một mẫu hóa thạch sọ cổ đại mang đặc điểm kỳ lạ. Không chỉ chia sẻ chung nguồn gốc đá nền sa mạc, hộp sọ của loài sinh vật cổ này cũng bị gãy mất phần đầu mũi một cách tình cờ, trùng hợp ngẫu nhiên với diện mạo sứt mũi nổi tiếng của pho tượng đá khổng lồ. Mẫu vật từng bị phân loại nhầm suốt gần một thế kỷ nay đã được xác định lại là một chi hoàn toàn mới thuộc họ cá sấu gavial, giúp làm sáng tỏ bức tranh tiến hóa đầy bất ngờ của những sinh vật săn mồi cổ đại từng thống trị vùng biển sa mạc Ai Cập. [1]

Từ nhận định nhầm lẫn năm 1927 đến công nghệ quét 3D hiện đại

Hành trình giải mã mẫu hóa thạch bắt đầu từ gần một thế kỷ trước. Vào năm 1927, các nhà nghiên cứu người Đức đã thu thập được một hộp sọ hóa thạch từ những ngọn đồi đá vôi nằm gần thành phố Cairo. Ở thời điểm đó, mẫu sọ được xác định thuộc về một loài đã tuyệt chủng thuộc chi Tomistoma. Trong phân loại học hiện đại, chi Tomistoma chỉ còn lại một đại diện duy nhất sinh sống tại khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, các phân tích tiến hóa sau này gợi ý rằng việc xếp mẫu vật ở Ai Cập vào chi Tomistoma là chưa thực sự chính xác. [1]

Đến năm 2023, trong quá trình thực hiện luận án tiến sĩ tại Đại học Hoàng gia London (University College London), nhà cổ sinh vật học Paul Burke đã sang Đức để tiếp cận trực tiếp và phân tích tỉ mỉ mẫu hóa thạch này. Paul Burke, hiện làm việc tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Thụy Điển ở Stockholm, cùng các đồng nghiệp đã áp dụng phương pháp chụp X-quang cắt lớp 3D tân tiến. Công nghệ hiện đại cho phép nhóm nghiên cứu đo đạc chính xác các cấu trúc bên trong hốc não cũng như các khoang mũi phức tạp của hộp sọ mà không làm tổn hại đến mẫu vật quý giá. [1]

Khám phá chi cá sấu mới mang tên vị thần Ai Cập

Nhờ các dữ liệu đo đạc tỉ mỉ từ công nghệ 3D, nhóm nghiên cứu đã tiến hành so sánh kích thước và hình thái sọ của mẫu vật với cả các loài cá sấu gavial đang sống lẫn các mẫu hóa thạch đã biết trên thế giới. Kết quả phân tích khẳng định chiếc sọ phát hiện ở vùng đồi Cairo không phải thuộc chi Tomistoma như nhận định ban đầu, mà đại diện cho một chi cá sấu hoàn toàn mới chưa từng được mô tả. [1]

Nhóm nghiên cứu đã quyết định đặt tên cho chi mới này là Herugavialis cairensis. Tên gọi này kết hợp giữa từ gavial và tên của vị thần Heru (hay thần Horus), một vị thần quan trọng trong thần thoại Ai Cập cổ đại thường được liên hệ với tượng Nhân sư Giza. Sự ngẫu nhiên thú vị nhất nằm ở chỗ hộp sọ Herugavialis cairensis cũng bị đứt gãy và thiếu mất phần đầu mũi, tương tự như vết khuyết trên khuôn mặt của tượng Nhân sư. Trong số rất nhiều hóa thạch cá, mập hay động vật vú có vú từng được tìm thấy tại tầng địa chất đá vôi này, Herugavialis cairensis là sinh vật đầu tiên được đặt tên gắn liền với hình tượng pho tượng cổ nổi tiếng. [1]

Thói quen sinh tồn ở đại dương cổ đại Tethys

Họ cá sấu gavial ngày nay được biết đến với hai loài duy nhất còn sinh tồn tại các khu vực nhiệt đới châu Á. Chúng là những loài cá sấu lớn, chuyên ăn cá, nổi bật với bộ hàm dài, hẹp và trang bị hàng răng nhọn như những chiếc kim sắc bén. Ở thời điểm hiện tại, các loài gavial chỉ sống hoàn toàn trong môi trường nước ngọt như sông hồ. Tuy nhiên, hồ sơ hóa thạch chứng minh rằng cách đây hàng chục triệu năm, tổ tiên của chúng từng thích nghi với những môi trường sống hoàn toàn khác biệt. [1]

Vào khoảng 45 triệu năm trước, khu vực phía bắc Ai Cập ngày nay chưa phải là sa mạc khô cần mà được bao phủ bởi đại dương cổ đại Tethys. Mẫu hóa thạch Herugavialis cairensis cho thấy loài cá sấu này từng là một sinh vật săn mồi ven biển, tung hoành ở những vùng nước mặn nông. Sự chuyển đổi môi trường sống từ nước mặn ven biển trong quá khứ sang nước ngọt nội địa ngày nay phản ánh một chặng đường thích nghi và biến đổi lâu dài của họ cá sấu này qua các thời kỳ địa chất. [1]

Mảnh ghép sớm trong cây tiến hóa phức tạp

Phát hiện về Herugavialis cairensis đã mang lại góc nhìn hoàn toàn mới cho giới cổ sinh vật học về lịch sử phát triển của cá sấu tại châu Phi. Nhà cổ sinh vật học Khalafallah Salih từ Đại học Al Neelain ở Khartoum, Sudan, nhận định rằng phát hiện này củng cố giả thuyết cho rằng quá trình tiến hóa của họ gavial và các loài họ hàng tại châu Phi phức tạp hơn rất nhiều so với những ước tính trước đây. [1]

Dựa trên các phân tích hình thái, Herugavialis cairensis dường như không có quan hệ họ hàng quá gần gũi với những loài cá sấu dạng gavial khác từng được ghi nhận tại châu Phi hoặc khu vực Địa Trung Hải. Loài này dường như đã tách ra từ rất sớm trên nhánh cây tiến hóa chung của họ gavial. Việc phát hiện một nhánh tiến hóa độc lập và cổ xưa như Herugavialis cairensis giúp các nhà nghiên cứu từng bước lấp đầy những khoảng trống dữ liệu trong bức tranh phân nhánh của bộ cá sấu. [1]

Lời nhắc nhở về giá trị của các loài sinh vật đang nguy cấp

Bên cạnh giá trị khoa học thuần túy, phát hiện mới còn mang lại một thông điệp quan trọng về bảo tồn thiên nhiên. Paul Burke chia sẻ rằng so với các loài cá sấu thông thường hay cá sấu caiman, họ cá sấu gavial ít được công chúng chú ý hơn nhiều. Tuy nhiên, các đại diện còn sống của chúng hiện đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng rất cao tại châu Á. [1]

Mẫu hóa thạch Herugavialis cairensis ẩn mình trong lớp đá vôi xây dựng tượng Nhân sư Giza không chỉ kể lại câu chuyện về địa chất sa mạc Ai Cập 45 triệu năm trước, mà còn là minh chứng cho lịch sử tồn tại dai dẳng của họ sinh vật này. Việc tìm hiểu lịch sử tiến hóa hàng triệu năm của họ gavial giúp con người đánh giá đúng đắn hơn tầm quan trọng của việc bảo vệ những loài cá sấu độc đáo này trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn khỏi hành tinh. [1]