Năm 1940, bốn thiếu niên tìm ra hang Lascaux và bi kịch của kiệt tác 17.000 năm trước du khách

Sau khi mở rộng lối vào, Marcel Ravidat là người đầu tiên trượt xuống tận đáy của một trục sâu 15 mét, tiếp theo là ba người bạn của anh,. Lần mò từng bước trong lòng đất, nhóm thiếu niên tự chế một chiếc đèn để soi đường và bất ngờ bắt gặp các hình vẽ trên vách hang lần đầu tiên tại Gian Hành lang Trục. [1][7]

Để có thể nhìn rõ những gì vách đá đang ẩn giấu, Ravidat đã mượn một ống bơm mỡ từ xưởng sửa xe để làm đuốc khi quay lại vào ngày hôm sau. Ánh đuốc bùng lên, soi rõ những nét vẽ nguyên vẹn trên vách đá vôi, đánh dấu thời khắc kiệt tác được thiên nhiên niêm phong suốt 17.000 năm chính thức tái ngộ thế giới loài người,. [8][7]

Kỳ quan từng được bảo bọc hoàn hảo qua hàng trăm thế kỷ lại đứng trước nguy cơ bị xóa sổ sau khi con người đặt chân tới. [7][8][1]

Cây sồi bật gốc và sự thật đằng sau chú chó Robot

Theo một số lời kể lan truyền, hành trình tìm ra hang Lascaux bắt đầu khi con chó Robot mải đuổi theo một con thỏ rồi chui tọt vào chiếc hố dẫn xuống lòng đất. Chính Marcel Ravidat trong những lần kể lại sau này cũng thêm thắt chi tiết con chó của anh đã rơi vào trong hang. Thế nhưng theo nhà văn Guy Davenport, câu chuyện về việc con chó Robot rơi vào hố đã bị bác bỏ, và Jacques Marsal cũng không hề nhắc tới chi tiết này khi trả lời phỏng vấn vào năm 1963. [8][1]

Nguồn gốc thực sự của cửa hang bắt đầu từ mùa đông trước đó, khi một cơn bão quật ngã cây sồi trên vùng đất La Rochefoucauld-Montbel, rễ cây bật tung làm xé toạc lớp đất sâu vài feet,. Ngày 12 tháng 9 năm 1940, Marcel Ravidat khi ấy là một thợ học việc sửa xe 18 tuổi đi dạo cùng ba người bạn trong rừng, phát hiện ra lối vào hang khi con chó Robot tiến tới dò tìm cái hố do gốc cây bật rễ để lại,,. Bên cạnh mốc thời gian này, một phiên bản tổng hợp cho rằng anh đã phát hiện miệng hố từ ngày 8 tháng 9, nhưng bốn ngày sau mới cùng các bạn quay lại khám phá. [1][8]

Sau khi phát hiện chiếc hố, Marcel Ravidat quay lại hiện trường cùng ba người bạn là Jacques Marsal, Georges Agnel và Simon Coencas để tìm đường xuống lòng đất. Vượt qua khoảng tối chật hẹp, nhóm thiếu niên sững sờ trước những vách đá phủ kín hình vẽ bò mộng, hươu nhảy và ngựa phi. Cảnh tượng lôi cuốn đến mức bốn thiếu niên đã thay nhau canh giữ miệng hang, cùng nhau giữ kín bí mật suốt một tuần trước khi báo tin cho thầy giáo. [1][8]

Đến ngày 21 tháng 9 năm 1940, nhóm thiếu niên quay lại hang cùng linh mục Abbé Henri Breuil. [1]

Kỳ công giàn giáo và bột màu xuyên 250 cây số

Dưới vòm đá ngầm, công trình mà vị linh mục cùng các nhà nghiên cứu đối diện là một kỳ quan khổng lồ với hơn 600 bức tranh phủ kín các bức tường và trần hang. Giới khảo cổ ngày nay ước tính niên đại của chúng vào khoảng 17.000 đến 22.000 năm trước, thuộc thời kỳ đầu Magdalenian. Kỳ lạ thay, giữa hàng trăm bóng hình muông thú tung hoành trên vách đá, các nghệ sĩ tiền sử hoàn toàn không để lại bất kỳ hình ảnh nào về phong cảnh thiên nhiên hay thảm thực vật xung quanh thời kỳ đó. [1]

Để biến hang tối thành xưởng vẽ, những con người cổ xưa phải làm việc trong điều kiện vô cùng ngột ngạt. Độ cao hiểm trở của vòm hang cũng là thử thách kỹ thuật lớn: tại Gian Hành lang Trục, một số bức vẽ động vật cuộn dài liên tục từ vách này sang vách kia ngay trên trần đá, đòi hỏi người tiền sử phải dựng cả giàn giáo mới có thể vươn tới thi công. [7][1]

Hầu hết các tác phẩm chính rực lên nhờ ba tông màu đỏ, vàng và đen, chiết xuất từ nhiều khoáng chất sắt như đất son, hematite, goethite cùng oxit mangan. Than củi có thể cũng đã được sử dụng tại Lascaux, nhưng dường như các thợ vẽ chỉ dùng ở mức độ rất tiết kiệm. Để chất màu bám chắc vào đá vôi, họ có thể đã pha chế bột khoáng thành dạng huyền phù trộn với mỡ động vật, đất sét hoặc nguồn nước ngầm giàu canxi, rồi chấm hay thấm lên vách. Các kỹ thuật thao tác để lại dấu vết phong phú: từ vẽ bằng ngón tay hay than củi, bôi chất màu bằng chổi bện lông thú hoặc rêu, cho đến thao tác ngậm hạt màu rồi thổi qua ống xương rỗng trực tiếp lên mặt đá. [1][7]

Kỳ công hơn cả là nguồn gốc của lớp bột màu đen phủ trên vách đá. Các nghiên cứu hiện đại dưới kính hiển vi và phổ tia X đã phát hiện những khoáng oxit mangan hiếm gồm groutite, hausmannite và manganite – lần đầu tiên được ghi nhận xuất hiện trong nghệ thuật Đồ đá cũ tại Lascaux và hang Ekain. Toàn bộ khu vực quanh hang thuộc Dordogne hoàn toàn không có mỏ oxit mangan; vùng địa chất giàu mangan gần nhất là dãy Pyrenees trung tâm, nằm cách Dordogne khoảng 250 km. [3]

Đỉnh cao thị giác và người đàn ông đầu chim dưới đáy giếng

Trên những vòm đá vôi, các nghệ sĩ tiền sử đã để lại gần 6.000 hình vẽ, chia thành ba nhóm chính gồm động vật, con người và các ký hiệu trừu tượng. Trong số hơn 900 hình động vật được xác định, giới nghiên cứu phân loại cụ thể được 605 hình, trong đó loài ngựa chiếm ưu thế với 364 hình vẽ, tiếp đến là 90 bức vẽ loài hươu đực. [1]

Thế nhưng, không gian lòng hang lại cất giữ một nghịch lý về khẩu vị và tâm thức của người xưa. Dù tuần lộc là nguồn thức ăn chính của các nghệ sĩ tiền sử thời bấy giờ, hang Lascaux hoàn toàn không có tranh vẽ tuần lộc và cũng không có bất kỳ hình cá nào. Dấu vết duy nhất của loài thú này dạt về khu vực Vòm Đá Apse, nơi có hơn một nghìn hình khắc chồng lên các lớp tranh, lưu lại hình con tuần lộc duy nhất từng được tìm thấy tại Lascaux. [1]

Quy mô hội họa của hang động đạt tới đỉnh điểm choáng ngợp tại Phòng Trưng bày Bò rừng. Bốn con bò mộng đen chiếm trọn vách đá, trong đó có một con dài tới 5,2 mét – bức vẽ động vật lớn nhất từng được phát hiện trong nghệ thuật hang động nhân loại. Bức tranh «Hai con bò bison bắt chéo» tại Gian Thuyền thể hiện một trong những kỹ thuật sớm nhất của nhân loại về sự che khuất và độ trong suốt để tạo ảo giác chiều sâu. Tại Gian Hành lang Trục, bức vẽ «Ngựa Trung Hoa» lại có móng chân hơi lệch về phía sau, cho thấy việc sử dụng phối cảnh vượt xa tư duy đương thời. Đứng trước những nét vẽ kỳ tài ấy vào giữa thế kỷ 20, Pablo Picasso sau khi tham quan hang Lascaux đã thốt lên rằng chúng ta chẳng học thêm được điều gì trong suốt mười hai nghìn năm qua. [1][7]

Bí ẩn dị biệt nhất của Lascaux lại không phô bày trên các vòm trần lộng lẫy, mà chìm sâu dưới đáy một giếng đá 9 mét. Dưới đáy giếng là hình vẽ con người duy nhất trong toàn bộ hang Lascaux, mang phong cách khác biệt hoàn toàn với phần còn lại của hang. Cảnh tượng kỳ lạ ở Gian Giếng thể hiện một người đàn ông mang đầu chim với dương vật cương cứng nằm trên mặt đất, đặt cạnh một vật thon dài có chim đậu bên trên. [1]

Chiếc kén tự nhiên vỡ vụn trước 1.800 du khách mỗi ngày

Kho báu nghệ thuật Đồ đá cũ nằm gần làng Montignac thuộc vùng Dordogne ở tây nam nước Pháp vốn sở hữu một tấm khiên tự nhiên đặc biệt. Khác với các hang lân cận, hang Lascaux có một lớp phấn bảo vệ giúp toàn bộ lòng hang kín nước và được niêm phong hoàn toàn suốt hàng nghìn năm. Trong thời kỳ nước Pháp bị chiếm đóng ở Thế chiến thứ hai, phong trào kháng chiến Pháp từng dùng hang Lascaux để cất giấu vũ khí, khiến nơi này chưa thể mở cửa cho công chúng. [7][8]

Khu phức hợp hang Lascaux chỉ chính thức đón khách tham quan từ ngày 14 tháng 7 năm 1948. Sau Thế chiến thứ hai, một lượng người khổng lồ đổ dồn về không gian này, đưa hang động nhỏ bé chạm mốc tiếp đón lên tới 1.800 du khách mỗi ngày vào những thời điểm cao điểm. [1][9]

Đến năm 1955, khí carbon dioxide, nhiệt độ, độ ẩm cùng các chất gây ô nhiễm do 1.200 du khách mỗi ngày thải ra đã gây hư hại rõ rệt cho các bức tranh. Vào cuối thập niên 1950, hơi thở của dòng người vào ra bị quy là nguyên nhân trực tiếp làm xuất hiện địa y và những tinh thể nhỏ bám trên vách đá. [1][9]

Các nhà khoa học nhận thấy lượng khách quá lớn đã kích thích tảo phát triển trên vách, gây nên những hư hại không thể khắc phục cho các bức tranh tiền sử. [1][7]

Trước tình trạng xuống cấp nhanh chóng, hang gốc Lascaux đã đóng cửa vĩnh viễn đối với công chúng từ năm 1963,. [7][1]

Nghịch lý của hệ thống điều hòa và đợt nấm mốc trắng

Năm 2001, các nhà quản lý hang Lascaux quyết định hiện đại hóa hệ thống kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm bên trong hang. Tuy nhiên, nỗ lực can thiệp máy móc lập tức dẫn tới biến cố nghiêm trọng. Ngay sau khi hệ thống điều hòa hoàn tất vào năm 2001, một loại nấm mốc trắng mang tên Fusarium solani đã lan tràn nhanh chóng trên khắp trần và vách hang,. [9]

Trước sự bùng phát bất ngờ của loài vi nấm, giám tuyển Jean-Michel Geneste cho biết đất ở khu vực gần cửa hang đã bị xáo trộn trong quá trình lắp đặt đường cáp cho các thiết bị đo đạc. [9]

Mặt sàn hang đã phải rải trắng vôi sống, đồng thời các nhà khoa học phải can thiệp trực tiếp bằng hóa chất để dập tắt đợt bùng phát. [9]

Vào cuối năm 2007, các đốm nấm mốc đen và xám lại xuất hiện tại khoảng 70 vị trí khác nhau trong hang Lascaux. [9]

Trước mối đe dọa mới đối với các vách tranh cổ, chính phủ Pháp đã phê duyệt một đợt xử lý diệt nấm mới vào cuối năm 2007. [9]

Rút lui vào bóng tối để kiệt tác được sống sót

Sau khi Lascaux đóng cửa vào năm 1963, anh Marcel Ravidat chuyển sang làm thợ cơ khí tại một nhà máy giấy gần đó. Trong khi đó, Jacques Marsal tiếp tục gắn bó bên ngọn đồi với tư cách người bảo vệ chính thức của hang cho đến khi qua đời vào năm 1989. Sáu năm sau, vào tháng 3 năm 1995, anh Ravidat cũng trút hơi thở cuối cùng sau một cơn đau tim tại chính làng Montignac ở tuổi 72. Kể từ ngày đóng cửa, để bảo vệ kho báu được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO năm 1979 như một phần của các địa điểm tiền sử thung lũng Vézère, hang gốc áp dụng kỷ luật ngặt nghèo: chỉ đúng năm người mỗi ngày trong năm ngày mỗi tuần được phép bước vào theo giấy phép đặc biệt. [8][1][9]

Cách hang gốc khoảng 200 mét, bản sao Lascaux II mở cửa từ năm 1983, tái hiện Phòng Trưng bày Bò rừng và Gian Tranh vách đá từng được đưa đi trưng bày tại Grand Palais ở Paris. Những người thợ phục dựng đã dùng chính các loại vật liệu nguyên bản như oxit sắt, than củi và đất son từng dùng 19.000 năm trước để vẽ lại từng vách đá, đón hơn 250.000 lượt khách tham quan mỗi năm. Đến tháng 12 năm 2016, Trung tâm Quốc tế về Nghệ thuật Vách đá tiếp tục khánh thành Lascaux IV do công ty Snøhetta thiết kế, tích hợp công nghệ số cùng xưởng trải nghiệm. Nằm cách di tích gốc 400 mét trên ngọn đồi nhìn ra Montignac, Lascaux IV là bản sao toàn diện mới nhất theo tỷ lệ thật 1:1 của toàn bộ hang Lascaux. [1][9]

Hơn bảy thập kỷ sau ngày người thợ học việc Marcel Ravidat lần đầu trượt xuống trục hố tối để rọi ngọn đèn tự chế lên vách đá, Lascaux cuối cùng đã được trả lại cho sự tĩnh lặng vốn có. Những vách tranh với đàn thú tiền sử giờ đây lại chìm sâu trong giấc ngủ nguyên sơ dưới lòng đồi Montignac, cách ly hoàn toàn khỏi hơi nóng và nhịp thở của đám đông.

Nguồn

1. Lascaux (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Prehistoric art (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Discovery of Unusual Minerals in Paleolithic Black Pigments from Lascaux (France) and Ekain (Spain) (Conference) | OSTI.GOV (www.osti.gov, nguồn gốc)
4. The cave painters : probing the mysteries of the world's first artists : Curtis, Gregory B : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
5. Depth Perception and the History of Three-Dimensional Art: Who Produced the First Stereoscopic Images? - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
6. Discovery in the cave : Dubowski, Mark : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
7. Lascaux Cave - World History Encyclopedia (www.worldhistory.org, bài viết)
8. Marcel Ravidat Is Dead at 72; Found Lascaux Cave Paintings - The New York Times (web.archive.org, bài viết)
9. Fungus Once Again Threatens French Cave Paintings - New York Times (web.archive.org, bài viết)
10. Indonesian Cave Paintings As Old As Europe's Ancient Art : NPR (www.npr.org, bài viết)

Ảnh bìa: Eline13Viki+ · CC0 · Wikimedia Commons. Bố cục và chữ do Trải Nghiệm Sống thực hiện.