Người đàn ông cõng cá: Dầu gan cá tuyết đã vượt qua mùi vị khó chịu ra sao?

Một người đàn ông cúi mình dưới con cá tuyết khổng lồ, hai tay giữ sợi dây quấn quanh vai và thắt lưng. Cuối thế kỷ 19, hình ảnh khác thường ấy xuất hiện trên vô số chai, hộp và áp phích Scott’s Emulsion, rồi trở thành gương mặt dễ nhận biết của dầu gan cá tuyết tại nhiều nơi trên thế giới. [1]

Sức sống của biểu tượng này bắt đầu từ một vấn đề rất thực tế: dầu gan cá từng có mùi vị khó chịu đến mức việc uống đều đặn là một thử thách. Sản phẩm thành công không chỉ nhờ những quan niệm y học đương thời, mà còn nhờ cách làm dầu dễ uống hơn, giữ hỗn hợp ổn định và biến nguồn gốc của nó thành một câu chuyện thị giác đáng nhớ. [1]

Vì sao dầu gan cá ban đầu khó uống?

Các cộng đồng đánh cá Bắc Âu đã dùng dầu gan cá qua nhiều thế hệ trước khi giới y học châu Âu chú ý đến nó trong thế kỷ 19. Cách sản xuất ban đầu khá thô: gan cá được cho vào thùng và để phân hủy, đôi khi còn được đun nóng để lấy phần dầu còn lại. Quá trình ấy tạo ra một chất béo có mùi nồng, vị khó chịu và màu sắc thay đổi theo mức độ phân hủy. [1]

Dầu từng được chia thành ba cấp màu: nhạt, nâu sáng và nâu sẫm. Màu ở đây không đơn thuần là đặc điểm trang trí; nó phản ánh cách nguyên liệu đã được xử lý. Tuy nhiên, trong thế kỷ 19, việc một cấp dầu được xem là tốt hơn cấp khác còn dựa trên các phân tích và quan niệm trị liệu của thời đó, không thể tự động chuyển thành hướng dẫn sử dụng hiện nay. [1]

Có thể hình dung trở ngại này giống như một món ăn được cho là bổ nhưng để lại mùi dai dẳng khiến người dùng ngại lần uống tiếp theo. Nếu sản phẩm phải dùng thường xuyên, cảm giác khi uống trở thành một phần quan trọng của hiệu quả thực tế: thứ nằm nguyên trong chai thì không thể hoàn thành mục đích mà người ta kỳ vọng ở nó.

Kinh nghiệm dân gian đi vào y học bằng cách nào?

Năm 1841, bác sĩ Edinburgh John Hughes Bennett xuất bản một chuyên luận về dầu gan cá sau thời gian quan sát việc sử dụng nó tại Đức. Dầu khi ấy được dùng cho nhiều bệnh và tình trạng khác nhau, trong đó có còi xương, thấp khớp và lao hạch. Công trình của Bennett góp phần đưa chế phẩm quen thuộc ở miền biển vào cuộc thảo luận của giới y học nói tiếng Anh. [1]

Hai năm sau, Ludovicus Josephus de Jongh công bố một phân tích hóa học quy mô lớn về gan cá tuyết. Ông thiên về loại dầu nâu sáng và cho rằng các chất vi lượng trong đó liên quan đến tác dụng trị liệu. Kết luận ấy thuộc bối cảnh khoa học thế kỷ 19, khi các nhà nghiên cứu đang tìm “hoạt chất” trong những dược liệu thô nhưng chưa có hiểu biết hoàn chỉnh về vitamin. [1]

Điểm đáng chú ý không phải là mọi tuyên bố chữa bệnh khi ấy đều đúng, mà là phương pháp đánh giá đã thay đổi. Một sản phẩm dựa trên kinh nghiệm sử dụng lâu đời bắt đầu được phân loại, phân tích thành phần và tranh luận công khai. Chính quá trình này tạo điều kiện cho dầu gan cá đi từ hàng hóa địa phương thành một ngành kinh doanh có quy mô lớn hơn. [1]

Nhũ tương đã giải quyết điều gì?

Alfred B. Scott và Samuel W. Bowne bắt đầu thử nghiệm một chế phẩm bớt gây buồn nôn tại New York trong thập niên 1870. Sản phẩm Scott’s Emulsion kết hợp dầu gan cá với chất tạo nhũ, glycerine và các muối hypophosphit của calci và natri. Quảng cáo ban đầu còn công bố công thức, qua đó nhấn mạnh rằng đây là một hỗn hợp được chuẩn bị có chủ đích chứ không phải phương thuốc bí mật. [1]

Nhũ tương là hỗn hợp trong đó một chất lỏng được phân tán thành những giọt rất nhỏ trong chất lỏng khác vốn khó hòa lẫn với nó. Trong trường hợp này, việc chia dầu thành các giọt nhỏ và bao quanh chúng bằng môi trường có glycerine giúp cảm giác dầu mỡ bớt trực tiếp hơn; glycerine cũng tạo vị ngọt. Công ty đặc biệt coi trọng khả năng hỗn hợp không nhanh chóng tách thành hai lớp. [1]

Kỹ thuật ấy không làm con cá biến mất khỏi sản phẩm. Nó thay đổi cách người uống tiếp xúc với dầu: thay vì đối mặt ngay với một ngụm chất béo nặng mùi, họ dùng một chế phẩm có cấu trúc và vị dễ chấp nhận hơn. Đây là lời giải mang tính sử dụng, đồng thời trở thành điểm khác biệt thương mại quan trọng của Scott’s Emulsion. [1]

Vì sao người đàn ông cõng cá trở thành biểu tượng?

Hình người đàn ông cõng cá xuất hiện trên quảng cáo Scott’s Emulsion vào khoảng năm 1884 và trở thành nhãn hiệu của Scott and Bowne năm 1890. Công ty kể rằng hình ảnh bắt nguồn từ một ngư dân cùng mẻ cá đặc biệt ở Na Uy. Dù câu chuyện được trình bày như cảnh có thật, vai trò rõ ràng nhất của hình ảnh là giúp người mua nhận ra sản phẩm và lập tức liên hệ nó với cá tuyết. [1]

Con cá lớn hoạt động như một lời giải thích bằng hình. Người xem không cần đọc công thức vẫn hiểu dầu đến từ đâu; dáng người gồng mình còn gợi cảm giác về sức nặng, lao động và nguồn nguyên liệu hữu hình. Trong một thị trường từng lo ngại hàng hóa bị pha trộn, hình ảnh chân thực theo phong cách đương thời cũng được dùng để tạo cảm giác bảo đảm về xuất xứ và chất lượng. [1]

Biểu tượng này còn giải quyết một bài toán mà nhũ tương không thể tự làm: khiến một chế phẩm y tế trở nên dễ nhớ. Tên gọi có thể khác lạ giữa các ngôn ngữ, nhưng hình người và cá vẫn nhận diện được trên bao bì. Nhờ sự lặp lại trên chai, hộp, thẻ quảng cáo và áp phích, cảnh tượng kỳ lạ dần gắn chặt với thương hiệu. [1]

Khoa học vitamin đã thay đổi câu chuyện ra sao?

Trong phần lớn thế kỷ 19, dầu gan cá được quảng bá cho nhiều chứng bệnh, kể cả các bệnh suy mòn. Việc phát hiện vi khuẩn gây lao năm 1882 làm thay đổi cách hiểu về căn bệnh nhưng chưa lập tức tạo ra phương pháp điều trị hữu hiệu, nên các chế phẩm cũ vẫn tiếp tục phổ biến. Những lời quảng cáo chữa bệnh của giai đoạn này cần được đọc như tài liệu lịch sử, không phải khuyến nghị y khoa hiện hành. [1]

Bước ngoặt rõ hơn xuất hiện khi khoa học dinh dưỡng nhận diện vitamin. Các thí nghiệm đầu thế kỷ 20 xác định trong dầu gan cá có những dưỡng chất tan trong chất béo, về sau gắn với vitamin A và vitamin D. Điều này đem lại một cách giải thích mới cho giá trị dinh dưỡng của dầu, đặc biệt liên quan đến mắt, tăng trưởng và sự phát triển của xương. [1]

Sau đó, vitamin cô đặc, viên bao đường và các nguồn vitamin tổng hợp dần giảm sự phụ thuộc vào dầu nguyên chất. Người dùng không còn nhất thiết phải chịu mùi cá để nhận những dưỡng chất từng làm nên danh tiếng của nó. Tuy vậy, người đàn ông cõng cá vẫn tồn tại trên bao bì: một dấu vết cho thấy kỹ thuật chế biến, tri thức y học và nghệ thuật xây dựng thương hiệu đã cùng biến một chất lỏng khó uống thành sản phẩm được nhận biết rộng rãi. [1]