Những kiến trúc La Mã nguy nga nằm ngoài bán đảo Italy

Khi nhắc đến di sản La Mã cổ đại, nhiều người thường liên tưởng ngay đến Đấu trường Colosseum hay phế tích lộng lẫy tại chính thành phố Rome. Tuy nhiên, ranh giới kiểm soát và tầm ảnh hưởng văn hóa của đế chế này từng trải dài rộng lớn quanh khu vực Địa Trung Hải. Theo nhà sử học Edward J Watts, nhiều công trình quy mô, mang giá trị nghệ thuật đặc sắc và còn giữ được trạng thái nguyên vẹn hàng đầu của người La Mã lại nằm ở những vùng đất xa xôi ngoài bán đảo Italy. [1]

Từ vùng biên giới Bắc Phi đến các đô thị tại Tây Âu hay khu vực Tiền Á, hệ thống di tích này phản ánh năng lực kỹ thuật vượt trội cùng đời sống xã hội đa dạng của thời cổ đại. Việc tìm hiểu các phế tích ngoài Italy mang lại góc nhìn toàn diện hơn về quy mô và sức bền kiến trúc của nền văn minh này. [1]

Volubilis: Nhịp sống đa văn hóa nơi biên thùy Bắc Phi

Tọa lạc tại phía bắc Morocco ngày nay, thành phố Volubilis từng đánh dấu điểm cuối trong phạm vi kiểm soát của La Mã ở vùng Mauretania phía đông. Thành phố thành lập từ thế kỷ 3 TCN, chính thức thuộc sự quản lý của La Mã từ thế kỷ 1 và duy trì vị thế đô thị quan trọng đến ít nhất thế kỷ 3. [1]

Dù nằm xa trung tâm, Volubilis từng là nơi sinh sống của khoảng 20.000 dân cư gồm người Berber bản địa, người Phoenicia, binh lính Gallic và Italy, người Greek cùng cộng đồng Kitô giáo. Nơi đây cũng ghi nhận những dòng chữ khắc bằng tiếng Hebrew ở điểm cực tây nam của thế giới La Mã. [1]

Ngày nay, di chỉ Volubilis bảo tồn đại lộ Decumanus chạy theo hướng đông-tây, các bức tranh khảm gạch trên sàn biệt thự, sáu ngôi đền và ba khu tắm công cộng. Điểm nhấn của quần thể là cổng khải hoàn môn dựng năm 217 vinh danh hoàng đế Caracalla cùng mặt tiền trang trí của một cung điện gắn liền với thời kỳ hoàng đế Gordian III. [1]

Italica: Quê hương các hoàng đế trên đất Tây Ban Nha

Nằm cách thành phố Sevilla của Tây Ban Nha khoảng 20 phút di chuyển, Italica ban đầu là thuộc địa dành cho cựu binh La Mã thành lập khoảng năm 206 TCN. Địa danh này là nơi sinh của hai vị hoàng đế Trajan và Hadrian. Trong khoảng những năm 120 và 130, Hoàng đế Hadrian đã tái thiết thành phố theo quy mô hoành tráng. [1]

Trong đợt quy hoạch này, nhiều ngôi đền được xây dựng—bao gồm đền thờ vinh danh Hoàng đế Trajan—cùng các công trình công cộng lớn. Điểm thu hút nhất tại Italica là đại đấu trường bằng đá với sức chứa 25.000 khán giả, hiện còn giữ được lối đi bên trong, các hàng ghế và tầng lầu cho phép người xem tìm hiểu kỹ thuật xây vòm đá thời cổ đại. [1]

Vienne: Ngôi đền nguyên vẹn và pho tượng đồng hiếm hoi

Tọa lạc gần thành phố Lyon thuộc Pháp, đô thị Vienne từng là trung tâm chính trị của bộ tộc Allobroges xứ Gaul trước khi trở thành thuộc địa La Mã vào thế kỷ 1 TCN. Vienne lưu giữ một ngôi đền thờ Hoàng đế Augustus và phu nhân Livia gần như nguyên vẹn. [1]

Sự tồn tại lâu bền của ngôi đền xuất phát từ việc công năng sử dụng liên tục chuyển đổi: từ nhà thờ Kitô giáo giai đoạn muộn của đế chế đến trung tâm của Lý trí thời Cách mạng Pháp. Nhờ đó, kết cấu kiến trúc tránh được nguy cơ bị tháo dỡ lấy vật liệu. [1]

Vienne còn sở hữu một nhà hát La Mã được đào vào sườn đồi, hiện vẫn phục vụ các chương trình biểu diễn nghệ thuật. Bảo tàng địa phương tại đây lưu giữ tượng đồng Pacatianus—một trong số rất ít tượng đồng La Mã tả người dân bình thường còn tồn tại, được phục dựng từ hơn 220 mảnh vỡ tìm thấy ở thế kỷ 19. [1]

Senlis và Felix Romuliana: Những pháo đài kiến trúc độc đáo

Tại thị trấn Senlis thuộc Pháp, di tích La Mã bao gồm một đấu trường tư nhân từng chứa 10.000 khán giả, được thiết kế kết hợp giữa đấu trường và không gian kịch—đặc trưng riêng của vùng Gaul. Gần đó là tường thành bảo vệ từ thế kỷ 3 với 16 tháp canh cổ, nổi bật nhờ kỹ thuật xếp đá trắng xen kẽ các đường viền gạch đỏ. [1]

Tại Serbia, hoàng cung kiên cố Felix Romuliana do Hoàng đế Galerius (trị vì năm 305–311) xây dựng và đặt theo tên mẹ ông là bà Romula. Quần thể rộng khoảng 4 ha này được bao bọc bởi tường thành cùng 20 tháp phòng thủ xếp gạch đen đỏ xen kẽ. Bên trong cổng thành là phế tích hai đền thờ, các dãy nhà ở hoàng gia và hành lang trang trí tranh khảm gạch. [1]

Aphrodisias: Kỳ quan sân vận động nguyên vẹn vùng Tiền Á

Tại vùng nội địa Thổ Nhĩ Kỳ, di chỉ Aphrodisias từng là thủ phủ tỉnh Caria thời La Mã. Nơi đây bảo tồn một quần thể đô thị cổ hoàn chỉnh gồm cổng chào, các ngôi đền, chợ, nhà tắm công cộng và tòa nhà hội đồng thành phố. [1]

Công trình nổi bật nhất tại Aphrodisias là sân vận động cổ đại có đường chạy dài gần 300 mét, bao bọc bởi 30 hàng ghế đá với sức chứa 30.000 người. Mức độ bảo tồn của các cột đá, vòm cửa và phù điêu chạm khắc tại đây giúp hình dung rõ nét về sự trù phú của các đô thị La Mã phía đông Địa Trung Hải. [1]