Nông trại trong rừng: Cây lấy hạt có thể thay đổi cách sản xuất lương thực?

Trong vườn ươm của Buzz Ferver có những cây hican non mang tên McAllister-Hershey. Hican là cây lai giữa pecan và hickory; cây tổ tiên của dòng McAllister đã bị đốn năm 2019, nhưng các cây được nhân giống vẫn tiếp tục sống. Chi tiết này gợi ra câu trả lời cho câu hỏi trung tâm: cây lấy hạt khó thay thế hoàn toàn ruộng cây hàng năm, nhưng có thể trở thành bộ khung của một hệ thống lương thực lâu dài, đa tầng và ít xáo trộn đất hơn. [1]

Hệ thống ấy thường được gọi là rừng thực phẩm hoặc nông lâm kết hợp. Cây thân gỗ, cây bụi, thảm thấp và đôi khi vật nuôi cùng chia sẻ một khu đất. Mỗi tầng đảm nhiệm một vai trò: tạo hạt hoặc quả, che bóng, giữ đất hay cung cấp thức ăn chăn nuôi. Tiềm năng đến từ sự phối hợp giữa các vai trò, còn trở ngại lớn nhất là thời gian cây trưởng thành và khả năng duy trì khu đất qua nhiều thế hệ. [1]

Rừng thực phẩm khác ruộng hàng năm thế nào?

Với cây hàng năm, phần lớn chu kỳ sản xuất được khởi động lại sau mỗi vụ: gieo trồng, thu hoạch rồi chuẩn bị đất cho mùa tiếp theo. Rừng thực phẩm đặt cấu trúc chính vào những cây sống nhiều năm. Tán trên có thể gồm cây lấy hạt hoặc cây ăn quả, phía dưới là cây thấp, thảm cỏ hay khu chăn thả. Đây không phải khu rừng hoang tự cung cấp thức ăn, mà là một hệ thống nông nghiệp cần chọn giống, sắp xếp và chăm sóc. [1]

Khi cây lâu năm đã bén rễ, toàn bộ hệ thống không phải hình thành lại từ đầu sau mỗi mùa. Rễ sâu có thể giúp nước thấm vào đất, trong khi mặt đất ít bị khuấy động sẽ hạn chế xói mòn và tạo điều kiện cho sinh vật đất duy trì. Tán cây cũng tạo sinh cảnh và bóng mát. Trong mô hình kết hợp cây với đồng cỏ chăn nuôi, quả, hạt hoặc quả đậu rụng còn có thể bổ sung thức ăn theo mùa nếu chọn đúng loài. [1]

Vì sao không thể chỉ gieo hạt từ cây tốt?

Cây lấy hạt thường thụ phấn chéo, nên cây mọc từ hạt không nhất thiết giữ nguyên đặc tính của cây mẹ. Một cá thể tạo hạt ngon hoặc thích nghi tốt có thể sinh ra thế hệ con rất khác. Gieo hạt duy trì sự đa dạng di truyền và có thể tạo ra tổ hợp đặc điểm mới, nhưng không phải cách đáng tin cậy để sao chép một cây đã được lựa chọn vì năng suất, chất lượng hạt hoặc khả năng chống chịu. [1]

Kỹ thuật ghép giải quyết một mục tiêu khác: giữ lại cá thể đang có. Người trồng nối một đoạn cành của cây cần nhân với cây non đã có rễ. Khi mối ghép sống, phần cành tiếp tục mang đặc tính di truyền của cây cho cành. Có thể hình dung gieo hạt là xáo lại những đặc điểm được thừa hưởng, còn ghép là tiếp tục đúng một nhánh đã chọn. Vì vậy, bảo tồn cây trồng có thể cần cả nhân giống bằng hạt lẫn ghép cây. [1]

Một giống cây cũ lưu giữ điều gì?

Một giống cây không chỉ có tên gọi và câu chuyện lịch sử. Nó còn mang một tổ hợp đặc điểm liên quan đến khả năng tạo quả, chất lượng hạt và sức chịu đựng trước điều kiện môi trường. Những cây còn lại từ vườn của John W. Hershey được chú ý vì tổ tiên của chúng từng được tuyển chọn ở miền nam Hoa Kỳ, còn các cây trồng tại Pennsylvania đã tồn tại nhiều thập niên, phần lớn không được phun thuốc, cắt tỉa hoặc bón phân thường xuyên. [1]

Việc những cây ấy tiếp tục sống và tạo sản phẩm là một dấu hiệu đáng quan tâm, nhưng chưa đủ để kết luận chúng phù hợp với mọi vùng trồng hay mọi khí hậu tương lai. Giá trị thực tế nằm ở chỗ người trồng vẫn còn vật liệu sống để thử nghiệm. Muốn nguồn gen hữu dụng, bộ sưu tập phải giữ được cây hoặc cành ghép, kèm thông tin về nguồn gốc. Nếu chỉ còn tên của một giống nổi tiếng, khả năng đánh giá và nhân giống nó cũng biến mất. [1]

Cây lâu năm hỗ trợ đất và khí hậu ra sao?

Lợi ích sinh thái bắt đầu từ cấu trúc tồn tại qua nhiều mùa. Đất quanh cây ít bị đảo trộn có thể duy trì mạng lưới vi sinh vật và côn trùng phong phú hơn. Rễ giúp tăng khả năng thấm nước và hạn chế lớp đất mặt bị dòng chảy cuốn đi. Trong thời gian sinh trưởng, thân và tán cây cũng lưu giữ carbon. Trên đồng cỏ, hàng cây được bố trí phù hợp còn tạo bóng mát cho vật nuôi và bổ sung một tầng sản xuất mới. [1]

Tuy nhiên, trồng cây không phải giải pháp khí hậu tự động. Cây cần nhiều năm để lớn và tích lũy carbon; cháy rừng có thể giải phóng lượng carbon đã giữ. Tại vùng khô hạn, lựa chọn sai loài hoặc mật độ có thể làm áp lực về nước tăng lên. Vì vậy, câu hỏi thiết thực không phải là trồng càng nhiều cây càng tốt, mà là chọn cây nào, trồng ở đâu và kết hợp chúng với hoạt động nông nghiệp hiện hữu như thế nào. [1]

Điều gì khiến mô hình lan rộng chậm?

Độ trễ là trở ngại dễ thấy nhất. Nhiều cây lấy hạt cần hàng chục năm mới tạo sản lượng đáng kể, trong khi chi phí cây giống, bảo vệ cây non và chăm sóc xuất hiện từ sớm. Thị trường thu mua, thiết bị thu hoạch và tập quán sản xuất cũng đã được tổ chức quanh cây hàng năm. Một hệ thống có lợi về dài hạn vì thế vẫn có thể khó tồn tại trong giai đoạn đầu, khi người trồng chưa có nguồn thu tương xứng. [1]

Silvopasture, tức kết hợp cây với đồng cỏ chăn nuôi, là bước chuyển ít đột ngột hơn việc biến cả cánh đồng thành rừng thực phẩm. Người chăn nuôi vẫn sử dụng đồng cỏ, đồng thời thêm cây để tạo bóng mát hoặc thức ăn theo mùa. Cách làm này không buộc trang trại đổi toàn bộ sản phẩm ngay lập tức. Dù vậy, nó vẫn đòi hỏi kế hoạch đủ dài để cây trưởng thành và không cản trở hoạt động chăn nuôi hiện có. [1]

Thời gian sống của cây còn đặt ra vấn đề quyền sử dụng đất. Vườn cây có thể mất khi trang trại bị bán, chia lô hoặc không có người kế tục, như điều đã xảy ra với phần lớn khu vườn của Hershey. Louise Bugbee đang xây dựng một nơi lưu giữ các cây ghép trong công viên công cộng, đồng thời duy trì hồ sơ nguồn gốc. Công việc ấy cho thấy tương lai của cây lấy hạt phụ thuộc không chỉ vào sinh học, mà còn vào khả năng bảo vệ đất, truyền lại kiến thức và tiếp tục chăm sóc. [1]

Cây lấy hạt vì thế không phải vật thay thế đơn giản cho mọi cây hàng năm. Ý nghĩa lớn hơn của chúng là mở rộng cách hình dung về nông trại: một cây có thể vừa tạo lương thực, vừa tác động đến nước, đất, bóng râm và sinh cảnh. Những cây ghép nhỏ trong vườn ươm chưa chứng minh rằng một mô hình mới sẽ thành công ở mọi nơi; chúng giữ lại các lựa chọn để người trồng tương lai có vật liệu thực tế mà thử nghiệm. [1]