Notes & Queries: Mạng lưới sửa sai lịch sử trước thời internet

Năm 1849, một người phát hiện chi tiết đáng ngờ trong tài liệu cũ chưa thể mở trình duyệt để tìm đáp án. Nhưng tại Anh, họ đã có Notes & Queries: tuần báo do William Thoms sáng lập, chuyên đăng những ghi chú, câu hỏi và lời hồi đáp của độc giả mê lịch sử. Một thắc mắc có thể được người khác bổ sung tư liệu, phản biện rồi tiếp tục bàn luận qua nhiều số báo. Về nguyên lý, đây là một mạng lưới tri thức cộng tác vận hành bằng thư từ, biên tập và báo in. [1]

Điều đáng chú ý không chỉ là phương tiện chậm hơn internet. Notes & Queries cho thấy một cộng đồng có thể chia nhỏ việc nghiên cứu: người giữ bản chép tay cung cấp một mẩu thông tin, người biết địa phương đối chiếu địa danh, còn độc giả khác phát hiện chỗ mâu thuẫn. Cách làm ấy vừa giúp kiến thức rời rạc tìm được nơi gặp nhau, vừa bộc lộ hạn chế của thời đại: lời kể, truyền thống và tài liệu thành văn đôi khi được đặt cạnh nhau mà chưa được đánh giá bằng cùng một tiêu chuẩn. [1]

Một diễn đàn bằng giấy vận hành ra sao?

Tên gọi Notes & Queries đã mô tả gần trọn cơ chế của tuần báo. “Notes” là những phát hiện hoặc nguồn tư liệu mà độc giả muốn chia sẻ; “queries” là câu hỏi nảy sinh khi họ đọc, sưu tầm hay đối chiếu dấu tích quá khứ. Tòa soạn biến các đóng góp riêng lẻ thành một cuộc trao đổi công khai. Khi số báo mới xuất hiện, người đọc có thể trả lời câu hỏi trước đó, sửa một chi tiết hoặc mở thêm hướng truy tìm. [1]

Cấu trúc này phù hợp với những vấn đề không thể giải quyết trong một lần tra cứu. Một người chỉ biết tên nhân vật, người khác từng thấy văn bản liên quan, người thứ ba nhận ra câu chuyện gắn với một địa phương cụ thể. Mỗi đóng góp có thể rất nhỏ, nhưng chuỗi hồi đáp làm lộ ra điểm đồng thuận và điểm bất nhất. Thay vì chờ một học giả viết công trình hoàn chỉnh, cộng đồng công bố từng mảnh kiến thức để người khác tiếp tục kiểm tra. [1]

Vì sao mô hình ấy xuất hiện đúng lúc?

Notes & Queries bước vào một môi trường vốn đã có sự quan tâm mạnh tới cổ vật và lịch sử quần đảo Anh. Nhiều nhà nghiên cứu nghiệp dư tìm dấu vết vật chất của quá khứ trong bản thảo còn lưu lại hoặc hiện vật khảo cổ, đồng thời tập hợp thành các hội ở địa phương và trên phạm vi rộng hơn. Tuần báo đem đến cho những người không ở cùng một nơi một điểm gặp chung, giúp phát hiện tại một vùng có thể được biết đến ở vùng khác. [1]

Đằng sau hoạt động ấy còn có nỗi lo rằng công nghiệp hóa và sự suy giảm dân cư nông thôn sẽ làm đứt quãng mối liên hệ với quá khứ. Khi cảnh quan và đời sống thay đổi, một câu chuyện truyền miệng, một đồ vật cũ hay một bản chép tay dễ bị nhìn như thứ cần ghi lại trước khi biến mất. Vì thế, việc sưu tầm không chỉ thỏa mãn tò mò; nó còn là phản ứng trước cảm giác rằng ký ức địa phương đang trở nên mong manh. [1]

Họ sửa sai lịch sử bằng cách nào?

Mục tiêu được William Thoms nêu cho tuyển tập Choice Notes on History năm 1858 là sửa những sai sót đã len vào ghi chép lịch sử, đồng thời tạo nội dung thú vị cho người đọc. Công việc sửa sai ở đây không nhất thiết bắt đầu bằng một khám phá lớn. Nó thường khởi đi từ câu hỏi hẹp: thời kỳ trị vì của một quân vương thực sự bắt đầu vào thời điểm nào, một đồ vật gắn với nhân vật lịch sử có xuất xứ ra sao, hoặc một nơi an táng được nhắc đến có phù hợp với tư liệu hay không. [1]

Giá trị của phương thức hỏi đáp nằm ở khả năng buộc một khẳng định phải gặp những thông tin khác. Tuy nhiên, nhiều người cùng trả lời chưa đồng nghĩa với việc đáp án đúng tự động xuất hiện. Nếu một lời kể được lặp lại nhiều lần nhưng cùng bắt nguồn từ một truyền thống thiếu căn cứ, số lượng người nhắc đến nó không làm bằng chứng mạnh hơn. Bởi vậy, khi đọc những cuộc tranh luận này, cần tách rõ vật chứng, nội dung bản thảo, lời thuật lại và suy đoán của người tham gia. [1]

Những cuộc truy tìm kỳ lạ nói gì về thời Victoria?

Choice Notes on History tập hợp một số bài được xem là đặc biệt gây tò mò. Nhiều cuộc trao đổi xoay quanh quân vương Anh: chiếc ghế theo truyền thống được cho là nơi Mary, Queen of Scots từng ngồi trước khi bị xử tử, tung tích phần hài cốt của bà, nơi an táng Anne Boleyn và James II, hay danh tính người hành quyết Charles I. Oliver Cromwell cũng xuất hiện dày đặc trong các câu chuyện về đời tư, nơi chôn cất và chiếc sọ được cho là của ông. [1]

Những đề tài ấy phản ánh một cách nhìn lịch sử tập trung mạnh vào nhân vật lớn, vương quyền, cái chết và di vật. Một chiếc ghế hay phần hài cốt trở nên hấp dẫn vì chúng dường như rút ngắn khoảng cách giữa độc giả với người nổi tiếng trong quá khứ. Nhưng chính sức hấp dẫn đó cũng dễ làm truyền thống địa phương được tiếp nhận như sự kiện. Tuyển tập vì thế vừa lưu giữ câu hỏi của người Victoria, vừa cho thấy họ lựa chọn điều gì là đáng nhớ. [1]

Di sản nào còn lại sau những trang báo?

Sang thế kỷ XX, truyền thống khảo cứu cổ vật mà Notes & Queries đại diện bị một thế hệ sử gia mới xem là thiếu tính khoa học. Nhận xét này có cơ sở ở sự pha trộn giữa tài liệu, lời kể được cho là của nhân chứng và những tuyên bố khó đánh giá. Dẫu vậy, tạp chí vẫn tiếp tục tồn tại dưới hình thức có điều chỉnh. Cách sản xuất tri thức bằng nhiều người đóng góp cũng được xem là đi trước những dự án tập thể quy mô lớn như Oxford English Dictionary và Oxford Dictionary of National Biography. [1]

So sánh Notes & Queries với diễn đàn trực tuyến hay Wikipedia không có nghĩa báo in thời Victoria giống hệt internet. Tốc độ, khả năng tìm kiếm và quy mô tiếp cận hoàn toàn khác nhau. Điểm tương đồng quan trọng hơn là cách cộng đồng biến hiểu biết phân tán thành tài nguyên chung: một người đặt câu hỏi đủ rõ, người khác đưa manh mối, rồi nhiều người cùng chỉnh lại câu trả lời. Nhìn từ đó, lịch sử không chỉ được tạo nên bởi các bộ sách lớn, mà còn bởi những trao đổi nhỏ có thể được lưu giữ, nối tiếp và phản biện. [1]