Robert Boyle có thật sự đoạn tuyệt với giả kim thuật?

Trên trang nhan đề của The Sceptical Chymist xuất bản tại London năm 1661, từ “ALCHYMISTS” được in hoa bằng mực đỏ. Chi tiết nổi bật ấy góp phần tạo nên một cách đọc rất hấp dẫn: Robert Boyle đã công khai thách thức các nhà giả kim và mở đường cho hóa học hiện đại. Tuy nhiên, danh tiếng về sau của cuốn sách không hoàn toàn trùng với điều Boyle muốn nói. Ông hoài nghi một số học thuyết và một bộ phận người thực hành, nhưng không vì thế mà đoạn tuyệt với toàn bộ giả kim thuật. [1]

Muốn hiểu sự khác biệt này, cần tạm gác ranh giới quen thuộc ngày nay giữa “hóa học” và “giả kim thuật”. Trong thời Boyle, hai tên gọi ấy về cơ bản vẫn chỉ cùng một lĩnh vực. Câu chuyện một nhà hóa học hiện đại đánh bại những người tiền khoa học chủ yếu là cách thế kỷ 19 nhìn ngược về quá khứ, chứ không phải cuộc đối đầu được xác lập rõ ràng ngay từ năm 1661. [1]

Một chữ đỏ đã định hướng cách đọc ra sao?

Trang nhan đề tạo ra một ấn tượng thị giác mạnh trước khi người đọc bước vào nội dung. Khi “ALCHYMISTS” đứng riêng bằng chữ lớn màu đỏ, nó dễ được hiểu như tên của đối thủ mà tác giả chuẩn bị bác bỏ. Nhan đề đầy những từ như “hoài nghi”, “nghi vấn” và “nghịch lý” càng củng cố cảm giác rằng đây là một bản tuyên chiến. Đến thế kỷ 19, khi các nhà hóa học tìm kiếm điểm khởi đầu đáng kính cho ngành của mình, hình ảnh ấy cung cấp một câu chuyện nguồn gốc vừa rõ ràng vừa dễ nhớ. [1]

Nhưng hình thức nổi bật không tự quyết định đối tượng phê phán. Phụ đề của sách nói tới những nguyên lý được “đa số” các nhà giả kim đề xuất và bảo vệ. Theo cách đọc được Lawrence Principe phát triển từ cuối thập niên 1990, từ đáng chú ý không chỉ là “alchymists” mà còn là ý niệm về “đa số”. Boyle có thể đang phân biệt giữa những người lao động phòng thí nghiệm thông thường và số ít người mà ông tin là thật sự nắm được bí quyết của nghệ thuật này. [1]

Hóa học và giả kim khi ấy khác nhau thế nào?

Câu trả lời ngắn là ranh giới giữa chúng chưa giống hiện nay. Từ thời Trung Cổ cho đến suốt cuộc đời Boyle, chemistry và alchemy có chung nguồn gốc từ ngữ và gần như đồng nghĩa trong cách sử dụng. Vì vậy, gọi Boyle là “nhà hóa học” còn những người ông tranh luận là “nhà giả kim” dễ vô tình đưa sự phân chia của thời sau vào một giai đoạn chưa có sự phân chia ấy. [1]

Sự thay đổi diễn ra nhiều thập niên sau khi Boyle qua đời: giả kim thuật dần bị thu hẹp nghĩa thành việc tạo vàng rồi bị đẩy ra khỏi hoạt động phòng thí nghiệm được coi là đáng kính, trong khi tên gọi hóa học được giữ lại. Một từ tiếp tục đại diện cho ngành chuyên môn; từ kia gánh phần tai tiếng. Khi nhìn lại bằng cặp khái niệm đã tách biệt đó, hậu thế rất dễ biến mọi lời phê phán của Boyle thành bằng chứng rằng ông đã chọn hóa học và loại bỏ giả kim thuật. [1]

Các nhà giả kim đã thực sự làm được gì?

Danh tiếng xấu của giả kim thuật không có nghĩa mọi hoạt động dưới tên gọi ấy đều vô hiệu. Những người thực hành đã biết chưng cất rượu và các chất dễ cháy khác, tách kim loại trong hợp kim, dùng axit mạnh để hòa tan kim loại kể cả vàng, rồi thu hồi chúng. Đây là những thao tác vật chất có kết quả quan sát được, không chỉ là suy đoán về bí mật của tự nhiên. [1]

Vấn đề nằm ở khoảng cách giữa năng lực thực nghiệm ấy và mục tiêu khó đạt nhất: chuyển kim loại thường thành vàng. Những người theo đuổi mục tiêu tạo vàng vẫn chưa đạt được thành công, khiến giả kim thuật bị bao quanh bởi tiếng xấu về sự lừa dối từ rất lâu. Tuy vậy, việc một mục tiêu thất bại không xóa đi toàn bộ kỹ năng đã hình thành quanh lò nung, bình chưng cất, axit và kim loại. Chính sự pha trộn giữa thao tác hữu hiệu, lý thuyết chưa ổn định và tham vọng chuyển hóa vật chất khiến lĩnh vực này khó nhét vào hai nhãn đơn giản “khoa học” hoặc “phi khoa học”. [1]

Boyle hoài nghi điều gì?

Cấu trúc của The Sceptical Chymist không giúp câu trả lời trở nên đơn giản. Tác phẩm dường như được ghép từ những phần đối thoại có bảy nhân vật đại diện cho các quan điểm khác nhau, lại được viết theo lối dè dặt đặc trưng của Boyle. Vì thế, không phải mọi phát biểu trong sách đều có thể được đọc thẳng như tuyên ngôn duy nhất của tác giả. Cái tên “nhà hóa học hoài nghi” mô tả thái độ chất vấn, nhưng không tự cho biết ông đã bác bỏ đến đâu. [1]

Các bản thảo, thư từ và tác phẩm khác của Boyle cho thấy ông vẫn miệt mài tìm kiếm bí mật chuyển hóa vật chất. Chi tiết này làm thay đổi trọng tâm của cuốn sách: Boyle không nhất thiết phủ nhận khả năng chuyển kim loại thành vàng, mà có thể phản đối những nguyên lý phổ biến và những người tuyên bố hiểu chúng nhưng không nắm được tri thức đáng tin cậy. Ông dường như muốn hướng những người cùng nghề tới điều mình xem là cuộc tìm kiếm giả kim chân chính hơn. [1]

Vì sao câu chuyện “khai sinh hóa học” tồn tại lâu?

Một ngành chuyên môn thường cần quá khứ có trật tự: có người mở đường, có văn bản bước ngoặt và có ranh giới giữa tri thức mới với sai lầm cũ. The Sceptical Chymist đáp ứng rất tốt khuôn mẫu ấy. Cuốn sách hiếm, có vị trí nổi bật trong lịch sử khoa học, mang nhan đề mạnh và sở hữu trang nhan đề gần như tự kể một câu chuyện bằng kiểu chữ. Trong cách nhìn của giới hóa học thế kỷ 19, Boyle vì thế trở thành nhân vật thích hợp để tượng trưng cho sự tách biệt khỏi giả kim thuật. [1]

Cách kể này không hoàn toàn vô căn cứ: Boyle thực sự chất vấn các nguyên lý được nhiều người chấp nhận. Điều gây sai lệch là biến sự chất vấn đó thành một cuộc đoạn tuyệt toàn diện, rồi giả định rằng hai phe “hóa học” và “giả kim thuật” đã tồn tại với ý nghĩa như ngày nay. Một bước ngoặt trí tuệ có thể có thật, nhưng đường biên mà hậu thế vẽ quanh nó thường sắc nét hơn trải nghiệm của chính người sống trong thời kỳ ấy. [1]

Cuốn sách cho thấy điều gì về lịch sử khoa học?

Trường hợp của Boyle nhắc rằng danh tiếng của một tác phẩm có thể được tạo bởi nhiều lớp: nội dung, nhan đề, thiết kế trang nhan đề và nhu cầu tự kể lịch sử của những thế hệ sau. Chỉ nhìn chữ đỏ “ALCHYMISTS”, người ta thấy một cuộc đối đầu. Đặt nó cạnh ngôn ngữ cùng thời và những ghi chép khác của Boyle, hình ảnh chuyển thành một cuộc tranh luận bên trong thế giới giả kim-hóa học còn chưa tách đôi. [1]

Vì vậy, The Sceptical Chymist vẫn có thể được xem là một tác phẩm quan trọng mà không cần biến Boyle thành người đã một mình đánh bại giả kim thuật. Giá trị đáng chú ý hơn nằm ở thái độ xét lại các nguyên lý phổ biến và ở khoảng cách giữa cuốn sách lịch sử với biểu tượng mà nó trở thành. Đôi khi, điều cần giải mã không phải bí thuật trong phòng thí nghiệm, mà là cách một trang nhan đề đã giúp hậu thế sắp xếp quá khứ thành câu chuyện quá gọn gàng. [1]