Sau 5.300 năm dưới băng Alps, xác ướp Ötzi hé lộ những giờ cuối đời và vết tên sau lưng

Chiều ngày 19 tháng 9 năm 1991, trên con đèo Tisenjoch thuộc dãy Ötztal Alps ở độ cao khoảng 3.210 mét, hai du khách người Đức là Helmut và Erika Simon sững sờ khi nhìn thấy phần thân trên của một thi thể nhô ra từ lớp băng đang tan. Giữa vùng núi cao lạnh giá, họ đinh ninh đây chỉ là một người leo núi xấu số mới qua đời cách đó ít lâu. Nhưng người đàn ông bất động ấy không thuộc về thế kỷ hai mươi. Đó là Ötzi, xác ướp tự nhiên của một người từng sống từ tận thiên niên kỷ thứ tư trước Công nguyên, và là xác ướp người tự nhiên cổ nhất từng được biết đến ở châu Âu. [1]

Sự nhầm lẫn ban đầu về một nạn nhân leo núi hiện đại sớm bị lung lay khi các di vật đi kèm bắt đầu lộ diện. Hai nhà leo núi Reinhold Messner và Hans Kammerlander đã trực tiếp xem xét những mảnh quần áo bằng da, đồ đựng làm bằng vỏ bạch dương cùng một chiếc rìu được tìm thấy tại hiện trường. Sau khi xem hình vẽ chiếc rìu kỳ lạ này, Messner nhận ra điều bất thường và cho rằng thi thể vùi trong băng có thể cổ hơn rất nhiều so với nhận định ban đầu. [1]

Cuộc thu hồi vội vã và lằn ranh 92 mét trên băng

Địa điểm phát hiện nằm sát ranh giới giữa hai quốc gia, khiến cả cảnh sát Áo lẫn lực lượng Carabinieri của Ý đều nhận được thông báo. Nhưng trước khi lực lượng chức năng kịp tiếp cận và thu hồi, nhiều vị khách hiếu kỳ đã tìm đến hiện trường, giẫm đạp lên các vật thể dễ vỡ và dịch chuyển những món đồ cổ mà không hề ghi lại vị trí ban đầu. Công việc khai quật bắt đầu vào ngày hôm sau, song thời tiết xấu liên tiếp ập đến khiến nỗ lực đưa thi thể ra khỏi băng kéo dài đến tận ngày 23/9. [1]

Quá trình trục vớt vội vã đã để lại những tổn hại không thể cứu vãn cho xác ướp cổ xưa. Một mũi máy khoan khí nén đã làm hỏng phần hông, cánh tay trái của ông bị gãy trong lúc xử lý, và một số phần trang phục cũng bị xé rách rồi phá hủy hoàn toàn. Phải đến ngày 23/9, tròn bốn ngày sau khoảnh khắc được phát hiện, thi thể Ötzi mới chính thức được nhấc ra khỏi lớp băng lạnh giá. [1]

Dù chịu thương tổn trong cuộc giải cứu, thi thể ướp khô dài khoảng 1,54 mét của ông vẫn ở trong tình trạng đáng kinh ngạc, khi các lớp mô, xương và toàn bộ nội tạng đều được tự nhiên bảo quản rất tốt. Xác ướp nhanh chóng được chở bằng đường hàng không xuống ngôi làng Vent, trước khi đưa thẳng tới Viện Pháp y ở Innsbruck. Để khắc phục tình trạng xáo trộn tại hiện trường do những người hiếu kỳ gây ra, các nhà nghiên cứu sau đó đã phải tìm gặp và phỏng vấn từng vị khách để chắp vá, tái dựng lại vị trí ban đầu của từng món hiện vật. [1]

Trong khi thi thể nằm tại phòng thí nghiệm, một cuộc tranh cãi pháp lý về quyền sở hữu bắt đầu nổ ra. Theo Hiệp ước Saint-Germain-en-Laye năm 1919, đường biên giới dự kiến chạy dọc theo đường phân thủy của dãy Alps, nhưng địa hình băng tuyết bao phủ đã gây vô vàn khó khăn cho việc xác định và lập bản đồ chuẩn xác. Đến ngày 2/10, một cuộc khảo sát trắc địa chính thức được tiến hành, xác định vị trí phát hiện thi thể thực chất nằm sâu 92,56 mét bên trong lãnh thổ Ý, thuộc địa phận Nam Tyrol. [1]

Chính quyền Nam Tyrol chính thức nhận quyền sở hữu Ötzi, nhưng đồng ý để thi thể ông tạm thời lưu lại Viện Pháp y ở Innsbruck trong thời gian các chuyên gia tiến hành khám nghiệm. Về sau, thi thể cùng toàn bộ đồ dùng của Ötzi được đưa về bảo quản và trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Khảo cổ Nam Tyrol ở thành phố Bolzano, nước Ý. [1]

Lưỡi rìu bốn nghìn năm và cuộc chiến chống rã đông

Ngày 24 tháng 9 năm 1991, nhà khảo cổ Konrad Spindler của Đại học Innsbruck tiến hành khám xét phát hiện vừa được đưa về từ đèo cao. Quan sát kiểu dáng của chiếc rìu đi kèm thi thể, Spindler lập tức xác định phát hiện này có niên đại ít nhất bốn nghìn năm. [1]

Cấu tạo của món đồ cho thấy một kỹ nghệ đáng kinh ngạc. Cán rìu dài 60 cm, làm từ gỗ thủy tùng được gia công cẩn thận. Phần đầu rìu dài 9,5 cm, gần như bằng đồng nguyên chất, được chế tác bằng phương pháp đúc và không qua làm cứng cơ học. Trên lưỡi rìu kim loại vẫn lưu lại những dấu vết rõ ràng của việc chặt và cắt. Về sau, một nghiên cứu vào năm 2017 còn chỉ ra rằng nguồn đồng trong chiếc rìu này đến từ tận miền nam Tuscany. [1]

Các phân tích vật lý sau đó nhanh chóng xác nhận người đàn ông vùng Alps thậm chí còn cổ xưa hơn con số mà Spindler ước đoán ban đầu. Phân tích mô và vật liệu đi kèm đã đặt cuộc đời của Ötzi vào khoảng 3359–3105 trước Công nguyên. Đến năm 2023, một nghiên cứu bộ gen tiếp tục ghi nhận niên đại trực tiếp của xác ướp là 3350–3120 trước Công nguyên đã hiệu chỉnh. [1][3]

Khi được thu hồi, Ötzi là một xác ướp ướt được bảo quản tự nhiên trong băng sông băng suốt hàng nghìn năm. Việc tách khỏi lớp tuyết phủ đã khiến quá trình phân rã bùng phát nhanh chóng: vào ngày 24 tháng 9 năm 1991, chỉ một ngày sau khi được thu hồi, thi thể đã bắt đầu phân hủy. [1]

Tại nhà xác, nấm bắt đầu mọc trên da, khiến các nhà khoa học phải lập tức tăng cường các biện pháp ổn định xác ướp. Để ngăn chặn sự hủy hoại trước khi kịp tiến hành các nghiên cứu sâu hơn, thi thể ông được đặt vào một buồng lạnh ở Innsbruck mô phỏng điều kiện sông băng. [1]

Bộ giáp da năm loài thú và hành trang vượt núi

Ở cuộc thu hồi thi thể vốn không có nhà khảo cổ nào tham gia, một con dao găm đã được tìm thấy ngay cạnh ông. Cùng với món vũ khí cầm tay, lớp trang phục đóng băng trên người Ötzi cũng dần lộ diện, cho thấy một hệ thống che chắn công phu gồm áo choàng đan bằng cỏ, bên trong là áo, thắt lưng, xà cạp, khố và đôi giày được làm từ các loại da khác nhau. [1]

Bộ y phục được gia công với độ chuẩn xác đáng ngạc nhiên khi áo, thắt lưng, xà cạp và khố đều được ghép lại từ các dải da dọc khâu bằng gân động vật. Nghiên cứu năm 2016 xác nhận trang phục của Ötzi sử dụng chất liệu từ ít nhất năm loài động vật. Kết quả phân tích DNA ty thể cho thấy cừu, dê và bò cung cấp da cho bộ trang phục đều là những loài động vật đã được thuần hóa. [1][6]

Mỗi phần phục trang đều phản ánh sự chọn lọc kỹ lưỡng về công năng của từng loại da: khố của ông làm từ da cừu, đôi xà cạp bảo vệ chân may bằng da dê, còn dây giày được cắt từ da bò. Chiếc áo khoác ngoài là sản phẩm chắp ghép giữa da cừu và da dê lấy từ ít nhất bốn cá thể động vật. Trên đầu, ông đội một chiếc mũ bằng da gấu nâu có dây da buộc dưới cằm, trong khi bao tên mang theo lại được khâu từ da hoẵng. [6][1]

Đôi chân của người đàn ông băng giá được bảo vệ bởi đôi giày chống nước bản rộng, dường như được thiết kế chuyên biệt để đi trên tuyết. Cấu tạo giày gồm phần đế làm bằng da gấu, thân trên bọc da hươu kết hợp với một hệ thống lưới làm từ vỏ cây. Để giữ nhiệt giữa gió tuyết vùng cao, các túm cỏ mềm được đặt quanh bàn chân và lót bên trong giày, đóng vai trò cách nhiệt tương tự như những chiếc tất hiện đại. [1]

61 hình xăm đường thẳng và hồ sơ bệnh án cổ xưa

Bên dưới đôi giày cỏ, cấu trúc xương chày của Ötzi mang những biến đổi rõ rệt để thích nghi với việc di chuyển liên tục trên địa hình đồi núi gồ ghề. Khi qua đời ở độ tuổi khoảng 45, ông cao chừng 160 cm và được ước tính nặng khoảng 50 kg lúc còn sống. Nghiên cứu bộ gen vào năm 2023 của Wang và cộng sự chỉ ra rằng người đàn ông này có thể sở hữu làn da sẫm màu hơn người châu Âu hiện nay, đồng thời mang biến thể di truyền làm tăng nguy cơ hói đầu ở nam giới. [1][3]

Những lớp khoáng chất tích tụ trong men răng đã hé mở hành trình di chuyển của ông từ thuở nhỏ. Kết quả phân tích phấn hoa, bụi và các đồng vị trong men răng cho thấy Ötzi từng trải qua thời thơ ấu gần vùng Feldthurns, phía bắc Bolzano. Về sau, ông chuyển đến sinh sống tại các thung lũng nằm cách khu vực này khoảng 50 km về phía bắc. [1]

Cuộc đời nơi thung lũng đá khắc nghiệt đã để lại nhiều dấu vết suy kiệt trên cơ thể ông trước ngày gặp nạn. Một chiếc móng tay còn lại hằn rõ ba rãnh Beau, chỉ dấu cho thấy người đàn ông từng trải qua ba đợt mắc bệnh trong sáu tháng cuối đời. Vào năm 2012, một nghiên cứu từng nhận diện DNA vi khuẩn Borrelia của Ötzi là B. burgdorferi, tác nhân gây bệnh Lyme. Tuy nhiên, một phân tích lại vào năm 2013 kết luận rằng chủng Borrelia cổ xưa này có sự khác biệt về mặt di truyền so với chủng B. burgdorferi đã biết. [1]

Dấu tích kỳ lạ nhất trên thi thể người đàn ông băng giá nằm ở những vệt mực sẫm màu dưới da. Da của Ötzi có nhiều hình xăm carbon dạng đường thẳng, hoàn toàn không thuộc kiểu hoa văn trang trí. Dorfer và cộng sự cùng Pabst và cộng sự đưa ra giả thuyết rằng các vệt xăm này đánh dấu những vùng chịu đau để hỗ trợ điều trị theo phương pháp châm cứu cổ. Một nhóm nghiên cứu cho rằng những hình xăm ở lưng và chân của ông tương ứng trực tiếp với triệu chứng đau mạn tính tại khớp gối phải, cổ chân phải cùng vùng ngực–thắt lưng bên trái. Riêng vệt dấu ở cổ tay trái, các tác giả nêu khả năng đây có thể chỉ là vết nhuộm từ miếng da bảo vệ cổ tay của cung thủ cọ xát lâu ngày, chứ không phải hình xăm carbon. [2]

Bữa ăn cuối cùng trong chiếc dạ dày đi lạc

Bên cạnh những dấu tích trên bề mặt da, cơ quan nội tạng của người đàn ông băng giá từng khiến các nhà giải phẫu bối rối suốt gần hai thập kỷ vì không tìm thấy dạ dày. Phải đến năm 2009, các bức ảnh chụp cắt lớp vi tính CAT mới phát hiện sau khi qua đời, dạ dày của ông đã co rút và dịch chuyển ngược lên tận vị trí vốn thuộc vùng phổi dưới. Việc tìm ra cơ quan này mở đường để đính chính một phán đoán sai lầm trước đó: nhận định ban đầu từ phân tích đồng vị trong tóc cho rằng Ötzi ăn chay đã được sửa thành ăn tạp sau khi toàn bộ dữ liệu được xem xét lại cẩn trọng. [1][5]

Một nghiên cứu công bố năm 2018 cho biết việc tái khám bằng hình ảnh đã nhận diện chiếc dạ dày đi lạc này thực chất vẫn còn đầy hoàn toàn. Nhóm nghiên cứu quyết định mở cuộc khảo sát toàn diện bữa ăn cuối cùng bằng cách sử dụng 11 mẫu sinh thiết lấy từ chất chứa trong dạ dày, ruột non và ruột già của thi thể. Để tái hiện thực đơn một cách chuẩn xác nhất, họ kết hợp quan sát dưới kính hiển vi với hàng loạt kỹ thuật hiện đại gồm phân tích DNA cổ, protein, chất chuyển hóa và lipid. [5]

Kết quả giải mã DNA trong đường tiêu hóa xác định sự hiện diện của dê núi ibex, hươu đỏ, dương xỉ Pteridium aquilinum cùng lúa mì thuộc chi Triticum. Sự có mặt của thịt dê núi ibex và hươu đỏ trong dạ dày sau đó cũng được Trinity College Dublin xác nhận độc lập. Khi đi sâu vào tập hợp protein của chất chứa dạ dày, các nhà khoa học đã tìm thấy tới 167 protein động vật và thực vật khác nhau. Bằng chứng phối hợp giữa DNA và protein làm rõ bữa ăn của ông chứa các hạt lúa mì nguyên hạt kiểu T. monococcum hoặc T. urartu đan xen cùng những sợi cơ của dê núi ibex. [5]

Đáng chú ý, đây là một bữa ăn cực kỳ đậm đặc dưỡng chất khi cặn chất béo chiếm tới khoảng 46% ± 19% khối lượng chất chứa trong dạ dày. Tình trạng tiêu hóa dở của phần thịt dê núi ibex, được phân tích DNA xác nhận, gợi ý rằng Ötzi đã dừng chân nạp năng lượng chưa đầy hai giờ trước khi chết. Một bữa ăn no nê và thảnh thơi trên núi cao cho thấy ông hoàn toàn không có cảm giác đang bị truy đuổi, ngay trước khoảnh khắc hiểm họa ập đến từ phía sau. [5][1]

Mũi tên sau lưng và khoảnh khắc bị phục kích

Ban đầu, cái chết của người đàn ông băng giá từng được giải thích bằng một tai nạn thời tiết đơn thuần. Năm 2000, nhà nghiên cứu Jim Dickson đưa ra giả thuyết rằng Ötzi đã bất ngờ gặp bão, cố bò vào một hõm đất để trú ẩn rồi chết cóng giữa trời giá rét. Bữa ăn cuối cùng của ông, ngoài thịt và ngũ cốc, còn chứa dấu vết của loài dương xỉ bracken có độc theo ghi nhận từ nghiên cứu năm 2018. Tuy nhiên, hành trang mang theo lại vẽ nên một tình thế hoàn toàn khác: cây cung bằng gỗ thủy tùng dài 1,82 mét của ông vẫn chưa đẽo xong, còn trong ống tên chỉ có hai mũi tên gãy hoàn chỉnh gắn đầu đá lửa cùng cánh lông ổn định, bên cạnh 12 mũi tên khác vẫn dang dở và chưa kịp gắn đầu. Tình trạng nguy cấp trước đó càng lộ rõ qua một vết rách sâu giữa ngón trỏ và ngón cái ở bàn tay phải của Ötzi, dấu tích điển hình của một cuộc giáp lá cà sinh tử. [8][5][1][2]

Phát hiện chấn động này cùng các thương tích khác khiến các nhà nghiên cứu đi tới kết luận rằng ông đã bị người khác sát hại. Vết thương hiểm hóc này nghiêm trọng đến mức ngay cả trong điều kiện y tế hiện đại, hơn 60% nạn nhân gặp thương tổn tương tự sẽ tử vong trước khi kịp tới bệnh viện. Nhát bắn từ phía sau dù không giết chết Ötzi ngay lập tức nhưng chắc chắn đã góp phần gây ra cái chết do mất máu ồ ạt, sốc và phơi nhiễm giữa băng tuyết. Phân tích hồng cầu vào năm 2012 khẳng định ông chết vì mất máu sau vết thương chí mạng này, và những dấu vết chất đông máu còn sót lại cho thấy ông không thể sống thêm được bao lâu sau khi trúng tên. [2][1][9]

Dựa trên các dấu tích còn lại, Heiss và Oeggl cho rằng Ötzi nhiều khả năng đã gục ngã ở vị trí cách nơi thi thể được phát hiện khoảng 5 mét về phía tây nam. Cú phục kích bất ngờ từ sau lưng đã cướp đi sinh mạng của người thợ săn đơn độc giữa lúc cây cung dài còn chưa kịp hoàn thiện và những mũi tên vẫn nằm dở dang trong bao. Lớp băng tuyết trên đèo cao đã ôm trọn lấy thi thể ông suốt hơn năm nghìn năm, niêm phong nguyên vẹn từng giọt máu và vết thương của một thảm kịch cổ đại. Để rồi vào một buổi chiều tháng 9 năm 1991, khi băng tan hé lộ phần thân trên màu nâu sẫm, bức màn bí mật về nhát tên oan nghiệt trong quá khứ mới chính thức bước ra ánh sáng. [4]

Nguồn

1. Ötzi (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. The musculoskeletal abnormalities of the Similaun Iceman (“ÖTZI”): clues to chronic pain and possible treatments - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
3. High-coverage genome of the Tyrolean Iceman reveals unusually high Anatolian farmer ancestry - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
4. The plant macro-remains from the Iceman site (Tisenjoch, Italian–Austrian border, eastern Alps): new results on the glacier mummy’s environment | Vegetation History and Archaeobotany | Springer Nature (link.springer.com, nguồn gốc)
5. The Iceman’s Last Meal Consisted of Fat, Wild Meat, and Cereals - PMC (pmc.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
6. It becometh the iceman: clothing study reveals stylish secrets of leather-loving ancient | Anthropology | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
7. Here's What the Iceman Was Wearing When He Died 5,300 Years Ago (web.archive.org, bài viết)
8. Iceman is defrosted for gene tests | World news | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
9. Mummy Melodrama: Top 9 Secrets About Otzi the Iceman | Live Science (www.livescience.com, bài viết)

Ảnh bìa: minh họa do AI tạo, kèm chữ; không phải ảnh tư liệu, không mô tả khuôn mặt người thật.