Sừng tê giác nhân tạo: Giải pháp bảo tồn hay rủi ro mới?

Sừng tê giác nhân tạo từng được kỳ vọng làm giảm săn trộm bằng một cách rất trực tiếp: tạo ra nguồn cung rẻ hơn để hàng tự nhiên mất giá. Nhưng theo bài viết của Distillations năm 2017, kế hoạch của Pembient cho thấy giá cả chỉ là một phần câu chuyện. Người mua còn tìm kiếm công dụng được truyền miệng, vật liệu tự nhiên và biểu tượng địa vị. [1]

Câu hỏi trung tâm vì thế không chỉ là phòng thí nghiệm có làm ra một chiếc sừng giống thật hay không. Điều quyết định là người mua có chấp nhận nó, thị trường chợ đen có phân biệt được nó với sừng tự nhiên, và nguồn cung mới sẽ làm nhu cầu giảm xuống hay vô tình mở rộng thêm. [1]

Vì sao chiếc sừng có giá trị cao?

Ngày 11/2/2011, bác sĩ thú y William Fowlds được gọi đến một khu bảo tồn ở Nam Phi sau khi một con tê giác bị chặt mất sừng. Con vật vẫn sống qua đêm, nhưng phần lớn khuôn mặt bị phá hủy và nó phải được kết liễu để chấm dứt đau đớn. Câu chuyện này cho thấy lợi nhuận của kẻ săn trộm được tạo ra từ một bộ phận tưởng như bình thường: sừng chủ yếu gồm keratin, chất cũng tạo nên tóc và móng tay người. [1]

Bài viết cho biết sừng tê giác từng được bán với giá khoảng 60.000 USD mỗi kilôgam. Nhẹ, dễ vận chuyển và có giá trị cao, nó trở thành mục tiêu phù hợp với các đường dây buôn lậu. Nhu cầu thay đổi theo từng giai đoạn: trước thập niên 1970, áp lực đến từ săn chiến lợi phẩm và việc sử dụng trong y học cổ truyền Trung Hoa; sau đó, những con dao có cán chạm khắc ở Yemen tạo thêm một thị trường. Từ những năm 2000, đồ chạm khắc, trang sức và các lời đồn chữa bệnh tiếp tục thúc đẩy nhu cầu ở Việt Nam. [1]

Niềm tin chữa bệnh có biến mất không?

Keratin không khiến sừng tê giác trở thành một dược chất đặc biệt. Bài viết dẫn quan điểm của American College of Traditional Chinese Medicine rằng sừng tê giác không có bằng chứng hiệu quả trong điều trị ung thư. Tuy vậy, một lời đồn không nhất thiết biến mất chỉ vì đã có lời bác bỏ. Sừng vẫn có thể được xem đồng thời là vật liệu quý, biểu tượng của địa vị và thứ gắn với hy vọng chữa bệnh. [1]

Thị trường hàng giả làm bài toán phức tạp hơn. Năm 2012, TRAFFIC ước tính khoảng 90% thứ được bán dưới tên sừng tê giác đi qua Việt Nam có thể là sừng trâu nước. Sừng trâu nước vốn đã được dùng như vật thay thế trong y học cổ truyền. Nếu một bộ phận người mua vẫn tìm sản phẩm mang tên sừng tê giác dù hàng giả đã phổ biến, việc bổ sung thêm một loại vật liệu nhân tạo chưa chắc làm sức hút của hàng tự nhiên suy yếu. [1]

Pembient định tạo sừng nhân tạo ra sao?

Pembient, một công ty khởi nghiệp ở Seattle, ban đầu không nhất thiết muốn nuôi nguyên chiếc sừng từ tế bào. Công ty thử kết hợp keratin với các thành phần khác để tạo vật liệu có hình thức và cảm giác gần sừng thật. Bột sừng nhân tạo đã được phát triển, nhưng việc tạo một chiếc sừng đặc vẫn khó hơn. Một số nguyên mẫu in bằng máy 3D chưa tái hiện được đồng thời bề mặt và kết cấu bên trong. [1]

Mục tiêu của Pembient là bán sản phẩm rẻ hơn sừng tự nhiên, sau đó mở rộng sản xuất để làm giá tiếp tục giảm. Công ty cũng muốn tạo dấu hiệu di truyền riêng cho sản phẩm, nhằm giúp cơ quan thực thi pháp luật phân biệt nó với mẫu lấy từ tê giác thật. Ý tưởng này dựa trên việc đối chiếu với RhODIS, cơ sở dữ liệu mã di truyền tê giác do Đại học Pretoria xây dựng. Đây là một thiết kế cho tương lai, chưa phải bằng chứng rằng thị trường đã được thay đổi. [1]

Nguồn cung mới có thể phản tác dụng thế nào?

Các nhà bảo tồn lo rằng việc đưa sừng nhân tạo vào thị trường sẽ quảng bá chính món hàng mà họ muốn làm giảm sức hút. Nếu nhiều người biết đến sừng hơn, một bộ phận có thể càng muốn sở hữu sừng tự nhiên vì tin rằng hàng thật có giá trị hoặc đặc tính riêng. Bài viết nhắc đến một số đợt bán hợp pháp bộ phận động vật trước đây như ví dụ về khả năng nhu cầu tăng thay vì giảm. [1]

Sự giống nhau quá mức cũng tạo rủi ro cho điều tra. Kẻ buôn lậu có thể nói mẫu vật bị thu giữ là sừng nhân tạo để che giấu nguồn gốc từ tê giác bị săn trộm. Ngược lại, nếu sản phẩm khác quá nhiều, người tin rằng chỉ hàng tự nhiên mới có tác dụng sẽ không chấp nhận nó. Pembient từng khảo sát ở Việt Nam và ghi nhận 45% người được hỏi cân nhắc dùng sừng nhân tạo, nhưng một ý định trong khảo sát không cho biết chắc họ sẽ mua, sử dụng hay thay đổi hành vi săn trộm. [1]

Công nghệ có đủ để cứu tê giác không?

Đến thời điểm bài viết được xuất bản, nhiều mắt xích quan trọng vẫn chưa có câu trả lời: Pembient có làm ra chiếc sừng đủ giống hàng thật không, người sử dụng y học cổ truyền có chấp nhận nó không, và nguồn cung mới sẽ làm nhu cầu giảm hay tăng? Ngay cả khả năng phân biệt sản phẩm nhân tạo với sừng tự nhiên cũng còn là vấn đề. Vì vậy, kế hoạch này nên được hiểu là một giả thuyết bảo tồn gây tranh luận, không phải giải pháp đã chứng minh hiệu quả. [1]

Dù công nghệ đi theo hướng nào, bảo vệ môi trường sống, chống mạng lưới buôn lậu và duy trì lực lượng bảo vệ vẫn là những việc riêng không thể tự động thay thế. Việc cắt, nhuộm hoặc xử lý sừng của tê giác sống cũng đòi hỏi gây mê và can thiệp lặp lại, có thể tạo rủi ro cho cả con vật lẫn người thực hiện. Bài toán cuối cùng không nằm ở việc tạo ra một vật có hình dáng giống sừng, mà ở việc làm giảm giá trị kinh tế và biểu tượng khiến sừng thật bị săn đuổi. [1]