Theo truyền thuyết: Vì sao người phụ nữ được tôn kính lại thành “quái vật”?

Theo lời kể trong trích đoạn của Helen Nde, người phụ nữ ấy không bắt đầu như một quái vật. Bà là người phục vụ một margai, tức một linh thể được xem là tốt lành, và vùng đất quanh nơi bà sống từng no đủ đến mức mọi người yêu quý cả bà lẫn margai. Bi kịch xuất hiện khi những thủ lĩnh ghen ghét nhận ra rằng họ không thể đánh bại sức mạnh ấy bằng tấn công trực tiếp: họ phải khiến cộng đồng sợ người phụ nữ đã từng bảo trợ cho mình. [1]

Vùng đất được margai bảo trợ

Trong câu chuyện, sự sung túc hiện ra qua những chi tiết rất cụ thể. Kê mọc cao và khỏe, gió không phá hỏng ruộng. Phụ nữ trở về từ rừng với những giỏ đầy sắn, lá xanh, quả mọng và trái cây. Chim quelea cùng mối bay vào bẫy, còn nước ngọt chảy từ suối và mạch nước. [1]

Điều đáng chú ý là sự bảo trợ vẫn được cảm nhận rõ nhất vào lúc giáp hạt, khi mùa khô sắp kết thúc nhưng mưa chưa đến. Khi nhiều nơi thiếu thức ăn, khu định cư của người phụ nữ vẫn có kê, lạc và thịt. Trẻ em sinh ra khỏe mạnh, bệnh tật không ghé qua, người già sống đến cuối đời trong phẩm giá. Vì thế, lòng tôn kính dành cho margai cũng trở thành tình yêu dành cho người phụ nữ đứng giữa cộng đồng và linh thể ấy. [1]

Vì sao các thủ lĩnh ghen ghét?

Các thủ lĩnh ở những khu định cư lân cận nhìn thấy một trật tự khiến họ khó chịu. Margai của họ không mạnh bằng margai của người phụ nữ; đất đai không đem lại nhiều sản vật; dân chúng cũng không yêu quý họ theo cách ấy. Trong suy nghĩ của họ còn có một định kiến về quyền lực: một phụ nữ không nên làm thủ lĩnh và không ai nên được yêu mến quá mức. [1]

Họ thử nhiều cách để phá hủy người phụ nữ cùng margai, nhưng những cuộc tấn công đều thất bại. Hình ảnh cả hai đứng vững như ngọn núi nơi khu định cư tọa lạc cho thấy họ không chỉ có sức mạnh siêu nhiên trong lời kể, mà còn có sự hậu thuẫn của lòng tin tập thể. Chừng nào người dân còn dâng lễ và gắn sự sống no đủ với margai, các thủ lĩnh chưa thể thắng. [1]

Lời đồn biến người được yêu thành kẻ đáng sợ

Sau cùng, các thủ lĩnh đổi chiến thuật. Họ gọi người phụ nữ là một phù thủy ăn thịt người, kẻ trói buộc người khác bằng những lời nguyền độc ác để hút linh hồn và ăn thịt họ. Câu chuyện không kể rằng họ đưa ra bằng chứng; họ chỉ lặp lại lời buộc tội cho đến khi nỗi sợ lan rộng. [1]

Sự thay đổi diễn ra chậm nhưng sâu. Người dân bắt đầu tránh khu định cư, không còn buôn bán với cư dân ở đó và cũng không muốn kết hôn với họ. Chỉ cần nhắc đến margai, họ đã rùng mình. Lời đồn đã tách người phụ nữ khỏi mạng lưới quan hệ vốn nuôi dưỡng uy tín của bà, đồng thời làm suy yếu những nghi lễ từng giữ cho margai được cộng đồng ghi nhớ. [1]

Khi niềm tin rút đi, mùa màng cũng tàn lụi

Trong logic của truyền thuyết, sự suy tàn không xảy ra bằng một trận tai họa duy nhất. Các lễ vật dành cho margai thưa dần, người dân lần lượt rời đi, rồi mùa màng thất bại. Kê qua từng mùa lại cho ít hạt hơn; những người phụ nữ trở về với giỏ rỗng; chim rời khỏi cây và không quay lại làm tổ hay sinh sản. Những đàn mối bay vô định trong đêm, như một dấu hiệu cho thấy trật tự cũ đã tan rã. [1]

Cuối cùng, người phụ nữ chết vì tuổi già trong khu định cư vắng bóng người. Margai lui về ngọn núi vì không còn ai nhớ đến nó. Cách kết thúc này khiến lời đồn trở thành một thứ sức mạnh vật chất trong đời sống cộng đồng: khi mọi người hành động theo nỗi sợ, hoạt động trao đổi, nghi lễ và sự gắn kết cùng biến mất. Điều từng được xem là phép bảo trợ không còn chỗ tồn tại trong một xã hội đã quay lưng. [1]

Câu chuyện của Konara soi lại truyền thuyết

Trích đoạn không dừng ở câu chuyện về người phụ nữ và margai. Konara kể lại nó cho con gái là Djunu sau bữa ăn, rồi thường xuyên lặp một lời chúc: cô bé sẽ đẹp hơn và quyền lực hơn người phụ nữ trong truyện. Với Konara, câu chuyện đã trở thành một nghi thức giữa mẹ và con, vừa dịu dàng vừa có bóng tối. [1]

Konara mang trong mình một cơn đói không bao giờ được thỏa mãn, gắn với tuổi thơ được người cha nuông chiều sau khi mẹ qua đời. Khi còn nhỏ, cô từng thích thú nhìn những con chim bị dồn vào lưới và bị giết trong nghi lễ, nhưng lần đầu tiên bị cha khiển trách vì đã vui trước nỗi đau của sinh vật khác. Từ đó, cô khao khát giữ cho con gái một bầu trời tình yêu không có mây giận dữ. Chính sự đối lập giữa tình mẫu tử, cơn đói và hình ảnh phù thủy ăn thịt người khiến câu chuyện cũ trở thành lời báo trước mơ hồ về những gì Konara có thể trở thành. [1]