Time Piece: Bộ phim chín phút đem về đề cử Oscar duy nhất cho Jim Henson

Trong suốt chín phút của Time Piece, từ duy nhất được nói thành tiếng là “Help” — “Cứu tôi”. Chi tiết tối giản ấy dẫn thẳng vào điều bộ phim muốn diễn tả: một con người liên tục chuyển động, đổi vai và rơi vào những tình thế bất ổn khi thời gian vẫn tiến lên. Đây cũng là tác phẩm đem về đề cử Oscar duy nhất trong sự nghiệp Jim Henson, nhưng lại gần như không có những con rối hài hước thường gắn với tên tuổi ông. [1]

Nghịch lý đó cho thấy Henson không khởi đầu với ý định chỉ trở thành người sáng tạo Muppets. Ông từng hướng đến điện ảnh nghiêm túc, còn múa rối là con đường giúp ông bước vào truyền hình và làm phim. Time Piece vì thế giống một cửa sổ hiếm hoi nhìn vào tham vọng ban đầu ấy: kể chuyện bằng nhịp dựng, âm nhạc, hành động và liên tưởng thị giác thay cho đối thoại. [1]

Vì sao Jim Henson từng xem múa rối là bước đệm?

Henson quan tâm đến điện ảnh và truyền hình từ nhỏ, rồi tham gia câu lạc bộ múa rối khi còn học trung học. Kỹ năng này sớm đưa những con rối của ông lên một chương trình truyền hình địa phương. Đến thời đại học, ông cùng Jane Nebel thực hiện Sam and Friends, chương trình có một số Muppets đầu tiên, trong đó có phiên bản ban đầu của Kermit the Frog. [1]

Thành công của Sam and Friends, gồm một giải Emmy năm 1959, giúp Henson lập Muppet Inc., công ty về sau mang tên Jim Henson Company. Quan trọng hơn, công việc truyền hình và múa rối tạo cho ông điều kiện tài chính để thử sức với phim ngắn. Time Piece ra đời trong bối cảnh ấy: không phải sự phủ nhận múa rối, mà là nỗ lực dùng thành quả từ lĩnh vực này để mở rộng sang một ngôn ngữ điện ảnh khác. [1]

Một từ “Help” có thể thay cho đối thoại như thế nào?

Time Piece không phát triển câu chuyện bằng những cuộc trò chuyện hay lời giải thích. Phần lớn ý nghĩa đến từ hành động đặt theo âm nhạc và các đoạn chuyển cảnh hoạt họa. Nhân vật do Henson thủ vai khi thì bước đi như một người hiện đại trên đường đến nơi làm việc, khi lại xuất hiện như người tiền sử lang thang trong rừng. Các hoàn cảnh thay đổi nhanh, nhưng áp lực phải tiếp tục chuyển động vẫn còn đó. [1]

Trong cấu trúc này, “Help” không cung cấp thông tin kiểu ai đang gặp nạn hoặc cần được cứu khỏi điều gì. Nó hoạt động như phản ứng cô đọng khi nhân vật không còn làm chủ tình thế. Vì bộ phim đã lược bỏ gần hết ngôn từ, tiếng kêu ấy trở nên nổi bật hơn một câu thoại thông thường: khán giả nghe thấy sự bất lực trước khi kịp nhận được một lời giải thích hợp lý. [1]

Có thể hình dung hiệu quả đó qua một ví dụ đời thường: một người chạy từ cuộc hẹn này sang công việc khác, liên tục đổi vai nhưng không thể làm ngày dài thêm. Time Piece đẩy cảm giác quen thuộc ấy sang dạng phi lý, nơi nhân vật không chỉ đổi hoàn cảnh mà còn nhảy qua những hình ảnh thuộc các thời đại khác nhau. Đây là cách diễn giải chủ đề, không phải một tình tiết bổ sung cho phim. [1]

Bộ phim nói gì về cuộc vật lộn với thời gian?

Nhân vật trung tâm lúc thuận theo dòng chuyển động, lúc đột ngột mắc kẹt trong tình thế nguy hiểm và phải cầu cứu. Sự xen kẽ ấy khiến thời gian hiện ra không phải như một chiếc đồng hồ đơn thuần, mà như lực chi phối mọi vai trò con người đang đảm nhận. Nhân vật có thể thay quần áo, bối cảnh hoặc thời đại; điều anh ta không thể làm là bước ra ngoài tiến trình đang cuốn mình đi. [1]

Cảnh kết tập trung vào một chiếc đồng hồ màu vàng, gợi ý rằng chống lại thời gian cuối cùng là vô ích. Tuy vậy, bộ phim không cần biến thời gian thành một kẻ thù hữu hình. Chính nhịp chuyển cảnh và chuỗi hành động liên tục đã tạo cảm giác bị thúc ép. Chiếc đồng hồ chỉ gom cảm giác ấy vào một hình ảnh cuối, thay vì giải nghĩa toàn bộ những gì vừa xảy ra. [1]

Cách kể này cũng giải thích vì sao tác phẩm có thể gây bối rối. Các cảnh không nhất thiết nối với nhau theo quan hệ nguyên nhân và kết quả quen thuộc; chúng liên kết bằng nhịp điệu và một ý niệm chung. Người xem vì thế không chỉ hỏi “chuyện gì xảy ra tiếp theo”, mà còn phải quan sát xem mỗi biến đổi làm cảm giác về thời gian căng thêm ra sao. [1]

Vì sao Time Piece mang dấu ấn cá nhân đậm đặc?

Henson gần như tự đảm nhiệm toàn bộ phần sáng tạo chính: đạo diễn, sản xuất, viết kịch bản, thực hiện hoạt họa chuyển cảnh và đóng vai trung tâm. Enid Cafritz vào vai người vợ, còn Frank Oz, cộng sự trong lĩnh vực múa rối, xuất hiện với vai một cậu bé đưa tin. Việc một người giữ nhiều vị trí không tự động làm nên giá trị tác phẩm, nhưng ở đây nó cho thấy bộ phim là cuộc thử nghiệm mang tính cá nhân rõ rệt. [1]

Các vai trò ấy hội tụ trong cùng một lựa chọn thẩm mỹ: giảm lời nói để hình ảnh, biểu diễn và nhịp điệu cùng gánh câu chuyện. Henson không đứng ngoài quan sát một nhân vật vật lộn với thời gian; ông dùng chính cơ thể mình làm tâm điểm của chuỗi chuyển động. Đồng thời, phần hoạt họa giúp những cú chuyển cảnh không bị giới hạn bởi không gian quay người thật. [1]

Time Piece được đề cử hạng mục phim ngắn người đóng tại lễ trao giải Oscar lần thứ 38 năm 1966, rồi thua The Chicken, còn có tên Le Poulet. Đề cử này đáng chú ý không chỉ vì là lần duy nhất Henson được Oscar đề cử, mà còn vì Viện Hàn lâm ghi nhận một tác phẩm rất xa hình ảnh đại chúng về ông sau này. [1]

Từ điện ảnh thử nghiệm đến Muppets là một bước ngoặt ra sao?

Sau Time Piece, Henson còn làm phim ngắn thử nghiệm Idea Man, cũng phát hành năm 1966 và được chiếu trong The Mike Douglas Show, nhưng không nhận được sự ghi nhận tương tự tại Oscar. Đến năm 1969, cơ hội làm việc cho Sesame Street mở ra một hướng đi khác. Thành công của chương trình này, rồi The Muppet Show, khiến ông gắn bó hẳn với múa rối, hài kịch và nội dung gia đình. [1]

Nhìn theo trình tự ấy, đề cử của Time Piece không phải phần thưởng cho một nhánh phụ xuất hiện sau khi Henson đã nổi tiếng với Muppets. Nó thuộc về giai đoạn ông vẫn đang thử xác định mình có thể trở thành kiểu nhà làm phim nào. Bước ngoặt sang hài kịch gia đình không xóa bỏ giai đoạn thử nghiệm; trái lại, nó cho thấy khả năng kể chuyện bằng nhịp điệu, biểu diễn và hình ảnh đã có mặt trước khi sự nghiệp của ông định hình rõ ràng. [1]

Time Piece vì thế làm thay đổi cách nhìn về Jim Henson. Đằng sau những nhân vật rối quen thuộc là một người từng đặt chính mình vào bộ phim gần như câm lặng về nỗi bất lực trước thời gian. Đề cử Oscar duy nhất của ông đến từ tác phẩm khác thường ấy, còn di sản đại chúng lại được xây dựng sau khi ông chọn một con đường khác. [1]