“Timshel” trong Phía đông vườn địa đàng: một từ mở ra quyền lựa chọn

Trong chương 24 của Phía đông vườn địa đàng, một cuộc trò chuyện về vài chữ trong Sáng thế ký trở thành điểm tựa cho cả cuốn tiểu thuyết. John Steinbeck dùng “timshel”, được nhân vật Lee hiểu là “ngươi có thể”, để trả lời sớm câu hỏi trung tâm: con người không nhất thiết bị quá khứ hay bản tính quyết định hoàn toàn; họ còn có khả năng lựa chọn cách hành động. Điều đáng chú ý là sức nặng ấy không đến từ một bản dịch được mọi học giả đồng thuận. “Timshel” vừa là một vấn đề ngôn ngữ còn tranh luận, vừa là công cụ văn chương giúp Steinbeck diễn đạt tự do ý chí theo cách ngắn gọn và dễ nhớ. [1]

Một động từ thay đổi câu hỏi như thế nào?

Cuộc thảo luận của Adam, Lee và Samuel Hamilton bắt đầu từ lời Chúa nói với Cain trong Sáng thế ký 4:7. Theo cách Lee trình bày, bản King James dùng sắc thái gần với “ngươi sẽ”, giống một lời báo trước rằng con người sẽ chế ngự tội lỗi. Bản American Standard lại mang dáng dấp mệnh lệnh. Lee đưa ra khả năng thứ ba: “ngươi có thể”. Khác biệt giữa ba cách hiểu không nằm ở một chi tiết trang trí. Nó quyết định câu nói ấy là lời hứa, yêu cầu phải tuân theo, hay sự trao quyền lựa chọn cho con người. [1]

Nếu kết quả đã được hứa chắc, thất bại của Cain tạo ra một nghịch lý. Nếu đó chỉ là mệnh lệnh, trọng tâm nằm ở sự vâng lời. Nhưng với “ngươi có thể”, cả thành công lẫn thất bại đều còn để ngỏ. Con người có năng lực làm chủ hành động, song năng lực ấy không bảo đảm họ sẽ dùng nó đúng cách. Vì vậy, cách diễn giải của Lee không làm lựa chọn trở nên dễ dàng hơn. Trái lại, nó đặt trách nhiệm ngay vào khoảng trống giữa điều một người có thể làm và điều người ấy thực sự làm. [1]

“Timshel” có thực sự nghĩa là “ngươi có thể”?

Ở đây cần tách ý nghĩa trong tiểu thuyết khỏi câu hỏi ngữ pháp. Từ Hebrew trong Sáng thế ký 4:7 thường được chuyển tự là “timshol”, không phải “timshel”. Những người đọc cấu trúc động từ theo nghĩa chặt thường hiểu nó là “ngươi sẽ cai quản” hoặc “ngươi sẽ chế ngự”. Tuy nhiên, bản dịch năm 1917 của Jewish Publication Society lại dùng cách diễn đạt tương đương “ngươi có thể cai quản nó”. Chính sự khác nhau này cho Steinbeck khoảng trống để chọn cách hiểu phù hợp với lập luận văn chương của mình. [1]

Bởi vậy, sẽ không chính xác nếu coi “timshel” là đáp án ngôn ngữ học đã được xác lập, nhưng cũng quá đơn giản nếu gọi nó là một lỗi vô nghĩa. Trong tiểu thuyết, từ này có chức năng riêng: nén một vấn đề đạo đức lớn vào một động từ. Người đọc có thể phân biệt hai tầng mà không cần loại bỏ tầng nào. Ở tầng văn bản Hebrew, cách chia và nghĩa của từ còn được diễn giải khác nhau. Ở tầng tiểu thuyết, Steinbeck chủ ý đặt “ngươi có thể” vào trung tâm quan niệm của ông về con người. [1]

Steinbeck đi đến cách hiểu ấy ra sao?

Khi viết tác phẩm, Steinbeck nhờ biên tập viên Pascal Covici liên hệ với Louis Ginzberg, học giả tại Jewish Theological Seminary of America, để tìm hiểu câu trong Sáng thế ký. Thư từ của Steinbeck cho thấy ông biết có bất đồng về thì và sắc thái của động từ. Ông không xem ý kiến nhận được là kết luận cuối cùng, nhưng coi sự tồn tại của nhiều cách dịch là đủ để tiếp tục theo đuổi cách hiểu “ngươi có thể”. Điều này cho thấy lựa chọn của ông không xuất hiện hoàn toàn tình cờ, dù cơ sở ngôn ngữ của nó vẫn bị chất vấn. [1]

Một giả thuyết cho rằng cách phát âm của Ginzberg có thể góp phần khiến “timshol” thành “timshel”. Thomas, con trai Steinbeck, lại kể rằng tay cha mình trượt khi khắc từ này lên hộp đựng bản thảo, làm âm “o” biến thành “e”. Đây chỉ là giai thoại về lỗi khắc, không giải thích trọn vẹn vì sao dạng viết ấy xuất hiện trong tiểu thuyết. Điều chắc hơn là Steinbeck đã gắn bó với “timshel” và giữ nó như một thuật ngữ riêng cho tư tưởng mà ông muốn tác phẩm chuyên chở. [1]

Từ ấy vận hành trong câu chuyện ra sao?

Phía đông vườn địa đàng kể về hai gia đình Hamilton và Trask tại thung lũng Salinas, đồng thời gợi lại mô hình Cain và Abel qua các nhân vật Cal và Aron. Những nét tính cách, tổn thương và hậu quả từ thế hệ trước tạo sức ép lên lựa chọn của thế hệ sau. “Timshel” xuất hiện đúng tại điểm tác phẩm cần phân biệt ảnh hưởng với định mệnh: quá khứ có thể định hình hoàn cảnh và khuynh hướng của một người, nhưng không nhất thiết viết sẵn mọi quyết định mà người ấy sẽ đưa ra. [1]

Cách nhìn này không phủ nhận sức mạnh của di truyền, gia đình hay trải nghiệm. Nó chỉ từ chối bước suy luận rằng có nguyên nhân thì tất yếu phải có một kết quả đạo đức duy nhất. Một người mang theo giận dữ vẫn có thể kiềm chế; người từng bị tổn thương vẫn có thể gây tổn thương cho người khác. Khả năng lựa chọn tồn tại cùng khả năng thất bại. Nhờ vậy, “timshel” không phải lời khẳng định lạc quan rằng ai cũng sẽ vượt qua phần tăm tối, mà là lời nhắc rằng quyết định vẫn thuộc về từng người. [1]

Vì sao một cách dịch gây tranh luận vẫn đáng nhớ?

Sức sống của “timshel” đến từ sự cô đọng. Những khái niệm như tự do ý chí, trách nhiệm và ảnh hưởng của quá khứ thường cần nhiều trang để phân tích. Steinbeck gom chúng vào một cụm từ có cấu trúc mở: “có thể” trao năng lực nhưng không miễn hậu quả. Ví dụ, khi một người bị xúc phạm, hoàn cảnh giải thích vì sao họ nổi giận nhưng không tự động quyết định họ phải đáp lại bằng sự tàn nhẫn. Đây là ví dụ minh họa cho logic của từ trong tác phẩm, không phải một tình tiết của tiểu thuyết. [1]

Tranh luận ngữ pháp vì thế không xóa bỏ giá trị văn chương, nhưng giúp xác định đúng giá trị ấy nằm ở đâu. “Timshel” đáng chú ý không phải vì nó giải quyết dứt điểm nghĩa của câu Hebrew, mà vì Steinbeck biến một khả năng dịch thành cấu trúc đạo đức cho tiểu thuyết. Người đọc có thể không chấp nhận cách giải nghĩa của ông và vẫn nhận ra câu hỏi mà nó đặt ra: giữa những gì đã xảy đến với mình và hành động tiếp theo, liệu còn một khoảng để lựa chọn hay không? Với Steinbeck, chính khoảng ấy làm nên trách nhiệm cá nhân. [1]