Trò chơi rắn và thang giúp cộng đồng thử trước rủi ro khí hậu thế nào?

Một lượt gieo xúc xắc không thể dự báo mùa tới có lũ hay hạn. Nhưng trong dự án của nhóm nghiên cứu tại MIT, trò chơi rắn và thang mở đầu cho việc khó hơn: để người dân thử một lựa chọn, gặp tình huống bất lợi trong mô phỏng rồi cân nhắc điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Cách làm này đưa bản đồ rủi ro khí hậu vào cuộc thảo luận về mùa vụ, nguồn nước và sinh kế. Câu hỏi không còn chỉ là nơi nào có nguy cơ, mà là người sống ở đó có thể cùng nhau chọn cách ứng phó nào. [1]

Vì sao bản đồ rủi ro cần một bàn chơi?

Bản đồ có thể chỉ ra khu vực chịu ảnh hưởng của lũ, hạn, nắng nóng hoặc tình trạng nhiễm mặn. Với một hộ làm nông, thông tin ấy vẫn còn cách xa quyết định trước mắt: trồng gì, dùng nguồn nước nào, dành nguồn lực cho việc gì. Nhóm của nhà nghiên cứu Sai Ravela tại MIT muốn thu hẹp khoảng cách đó bằng cách để cộng đồng trực tiếp thử các phương án trong trò chơi. Bản đồ trở thành đầu vào cho những câu hỏi người chơi phải xử lý, thay vì là kết quả cuối cùng họ được xem. [1]

Có thể hình dung sự khác biệt qua một ví dụ: nghe rằng con đường thường ngập chưa giống với việc phải chọn đường đi khi thời gian và chi phí đều có hạn. Trong mô phỏng khí hậu, lựa chọn cũng có thể kéo theo đánh đổi. Một phương án giúp vượt qua tình huống trước mắt chưa chắc giải quyết được khó khăn ở những lượt sau. Trò chơi tạo khoảng trống để người tham gia nhận ra đánh đổi ấy trước khi quyết định ngoài đời phải được đưa ra. [1]

Một vùng đất đi vào mô phỏng bằng cách nào?

Nhóm nghiên cứu bắt đầu từ các dự báo khí hậu quy mô lớn rồi thu nhỏ chúng để xem rủi ro ở cấp địa phương. Họ kết hợp mô hình khoa học với khảo sát và hiểu biết của người dân, từ đó xây dựng cách mô phỏng tác động của những tình huống thời tiết khác nhau. Sự kết hợp này quan trọng vì cùng một hiện tượng, chẳng hạn thiếu nước, có thể đặt ra những lựa chọn khác nhau tùy đất đai, sinh kế và cách cộng đồng quản lý nguồn nước. [1]

Dự án đã được thử ở các giai đoạn khác nhau tại hai làng thuộc vùng Sundarbans của Ấn Độ và một làng ở Bangladesh. Ở vùng ven biển này, chuyện nước ngọt thoát đi hoặc bổ sung trở lại, nước mặn xâm nhập và đất bị úng có liên hệ với nhau. Vì thế, chỉ mô phỏng một hiểm họa riêng lẻ sẽ khó cho người chơi thấy tác động qua lại giữa đất, nước và việc làm ăn. Người dân cùng các đối tác địa phương tham gia định hình trò chơi theo điều kiện từng nơi. [1]

Từ xúc xắc đến điện thoại, điều gì thay đổi?

Quá trình chơi có ba giai đoạn. Ban đầu, người tham gia dùng bàn rắn và thang cùng quân chơi vật lý. Tiếp theo, bàn chơi vẫn còn, nhưng máy tính tạo tình huống và theo dõi các phương án người chơi đang nắm giữ để tính rủi ro. Giai đoạn sau chuyển sang mô phỏng chi tiết hơn trên ứng dụng điện thoại, không còn bàn chơi. Đó là một cách tăng dần độ phức tạp: người chơi làm quen với việc lựa chọn và trao đổi trước khi phải theo dõi nhiều mối liên hệ trong mô phỏng. [1]

Điện thoại không biến việc này thành bài toán giải một mình. Theo mô tả của nhóm nghiên cứu, người chơi vẫn ở gần nhau; người điều phối khuyến khích họ nói rõ vì sao chọn một cách làm và lắng nghe cách người khác xử lý cùng tình huống. Chẳng hạn, khi một người đề nghị dành nguồn lực cho sản xuất, cuộc trao đổi có thể chuyển sang câu hỏi nguồn nước có đủ dùng hay không. Giá trị của lượt chơi nằm cả ở lý do được đem ra bàn bạc, chứ không chỉ ở kết quả hiện trên màn hình. [1]

Vì sao lựa chọn của một hộ ảnh hưởng đến cả vùng?

Trong mô phỏng, người chơi có thể xem các biện pháp liên quan đến đê, kênh, nước ngầm, cây trồng, thủy sản và năng lượng như những phần của cùng một hệ thống. Theo nhóm nghiên cứu, chỉ nâng đê trong một số lượt thử có thể kém hiệu quả hơn dự tính vì chưa xử lý vòng tác động khiến đất tiếp tục ngập. Cách nhìn này không có nghĩa mọi nơi đều cần cùng một tổ hợp công trình. Nó đặt câu hỏi cụ thể hơn: sửa một chỗ sẽ làm nước, đất và sinh kế ở những chỗ khác thay đổi ra sao? [1]

Một hộ có thể cải thiện tình thế của mình bằng quyết định liên quan đến đất hoặc thoát nước, trong khi hộ khác chịu phần bất lợi. Khi kéo dài khoảng thời gian mô phỏng, người chơi có thêm lý do để xét đến cách phối hợp, thay vì chỉ giữ nguồn lực cho riêng mình. Qua các lượt chơi trong quá trình phát triển, nhóm quan sát thấy người tham gia đôi khi hướng tới phương án chung, như cùng góp vào một quỹ ứng phó thiên tai. Đây là quan sát gợi câu hỏi nghiên cứu tiếp theo, chưa phải kết luận rằng trò chơi luôn tạo ra hợp tác. [1]

Thử trước giúp quyết định thật đến đâu?

Trò chơi cho phép nêu những lựa chọn khó nói trong cuộc họp thông thường, từ đổi cách sử dụng đất đến chuyển sinh kế hoặc di chuyển theo mùa. Thử một phương án trong mô phỏng không buộc ai phải áp dụng nó. Ngược lại, người tham gia có thể xem hệ quả giả định, hỏi ai được lợi, ai chịu rủi ro rồi sửa phương án. Nhờ vậy, người chịu tác động có cơ hội góp phần xác định vấn đề và cách ứng phó, thay vì chỉ tiếp nhận một đề xuất đã hoàn chỉnh từ bên ngoài. [1]

Các buổi chơi hiện cũng giúp nhóm nghiên cứu hình thành giả thuyết cho việc đánh giá sau này. Ravela cho rằng cần theo dõi kết quả theo thời gian trước khi mở rộng cách làm. Ranh giới ấy rất thực tế: một chiến lược có vẻ hợp lý trên bàn chơi còn phải đối diện với điều kiện thực hiện ngoài đời. Điều trò chơi đã mở ra là một cách chuẩn bị cho cuộc đối thoại đó. Khi bản đồ rủi ro trở thành lựa chọn mà nhiều người cùng thử và chất vấn, người dân có thể nhìn rõ hơn phần việc của mình và phần việc phải làm cùng nhau. [1]