Trò chơi Tetris từ cỗ máy Liên Xô không đồ họa và cuộc tranh giành bản quyền xuyên Bức màn sắt

Tháng 2 năm 1989, Henk Rogers bước vào trụ sở Elorg tại Moscow và nhận về câu trả lời từ giám đốc Belikov: họ chưa từng cấp quyền kinh doanh trò chơi cho bất kỳ ai. Lời khẳng định ấy đặt Rogers trước bờ vực phá sản, bởi ở Nhật Bản lúc đó, 200.000 băng trò chơi của ông đang nằm trên dây chuyền sản xuất với giá 10 USD mỗi băng. Để có đủ kinh phí cho thương vụ mạo hiểm này, ông đã phải thế chấp toàn bộ tài sản của gia đình nhà vợ. [5]

Theo lời Rogers, ngày hôm sau, ông bị đưa vào căn phòng kín để mười người gồm nhân viên KGB, các doanh nhân, luật sư và nhà sáng tạo Alexey Pajitnov chất vấn căng thẳng suốt hai giờ. Cuộc đối thoại nhanh chóng xoay chuyển khi bản Famicom mà Rogers mang tới Moscow làm lộ ra việc nhà buôn Robert Stein bấy lâu nay đã giao dịch những quyền không hề thuộc về mình. Trước sự giám sát chặt chẽ của các đại diện Xô Viết, toàn bộ hệ thống mua bán bản quyền mà phương Tây tự thiết lập bỗng chốc đứng trước nguy cơ đổ vỡ. [5][10]

Những khối gạch ghép bằng dấu ngoặc trên cỗ máy Liên Xô

Tại Trung tâm Máy tính Dorodnitsyn thuộc Viện Hàn lâm Khoa học, Alexey Pajitnov ngày ngày nghiên cứu về nhận dạng giọng nói và trí tuệ nhân tạo. Nhưng niềm say mê của ông lại bộc lộ rõ nhất vào những khoảng thời gian rảnh rỗi, khi ông ngồi trước chiếc máy tính Elektronika 60 – một bản sao PDP-11 của Nga – để tự mình phát triển hơn 20 loại trò chơi khác nhau. [1][5]

Theo lời Pajitnov kể lại vào năm 2014, ý tưởng dùng pentomino làm nền tảng cho một trò chơi máy tính đã đến với ông vào tháng 6 năm 1984. Dù vậy, bài toán lập trình lập tức gặp phải một trở ngại lớn: việc xoay các mảnh ghép theo thời gian thực diễn ra quá phức tạp trên hệ thống máy tính thời đó. Để giữ cho trò chơi có thể vận hành trơn tru, Pajitnov quyết định cắt giảm 12 hình pentomino xuống chỉ còn bảy hình tetromino. [5]

Thách thức tiếp tục xuất hiện khi cỗ máy Elektronika 60 hoàn toàn không có giao diện đồ họa. Thay vì những mảng màu sinh động, Pajitnov dựng toàn bộ sân chơi và từng mảnh ghép rơi xuống chỉ bằng các khoảng trắng cùng dấu ngoặc. Khi những khối gạch bằng ký tự bắt đầu thành hình, ông ghép từ "tetra", nghĩa là bốn, với "tennis", môn thể thao ông yêu thích, để khai sinh ra cái tên Tetris. [1]

Khi các khối gạch liên tục rơi xuống, màn hình nhanh chóng bị lấp kín khiến cuộc chơi đi vào bế tắc. Pajitnov đã đưa ra một quyết định làm thay đổi tất cả: khiến cho mỗi hàng được xếp đầy tự động biến mất, điều mà sau này ông coi là chìa khóa của toàn bộ trò chơi. Cơ chế xóa hàng này tạo ra một lực hút mãnh liệt đến mức chính người tạo ra nó cũng bị cuốn theo; Pajitnov thừa nhận rằng ông từng phải giả vờ đang sửa lỗi chương trình, nhưng thực ra là vì bản thân không thể nào ngừng chơi. [5]

Cơn sốt đĩa mềm và bức điện tín bị ngộ nhận

Nhằm đưa trò chơi lên một nền tảng phổ biến hơn, Alexey Pajitnov tuyển đồng nghiệp Dmitry Pavlovsky cùng thần đồng máy tính 16 tuổi Vadim Gerasimov để chuyển Tetris sang hệ máy IBM PC. Trong hơn hai tháng, ba người dùng ngôn ngữ Turbo Pascal để hoàn tất bản chuyển đổi; trong quá trình này, Gerasimov đưa thêm màu sắc vào các khối gạch, còn Pavlovsky bổ sung bảng điểm cho trò chơi. [1]

Các đĩa mềm chứa bản IBM PC bắt đầu được phát miễn phí bên trong Trung tâm Dorodnitsyn, rồi nhanh chóng lan truyền khắp giới máy tính tại Moscow. Theo ông Pajitnov, thời đó Liên Xô không hề có các cửa hàng máy tính để người dùng tìm mua chương trình, nên mọi thứ đều được sao chép và phân phối chuyền tay bằng đĩa mềm. Đến năm 1986, gần như tất cả những ai có máy IBM ở Moscow và một số thành phố lớn đều đã chơi Tetris. [1][8]

Sức lan tỏa của trò chơi nhanh chóng vượt ra ngoài biên giới Liên Xô. Đầu năm 1986, quản lý của Pajitnov là Victor Brjabrin gửi bản Tetris đến Viện Nghiên cứu Máy tính SZKI ở Budapest. Khi đó, Robert Stein, người sáng lập Andromeda Software, đang kiếm tiền bằng việc cấp phép các phần mềm của Hungary cho các công ty Anh. Trong chuyến thăm Viện SZKI, ông Stein bắt gặp Tetris và lập tức thấy lối chơi của nó vô cùng hấp dẫn. [1]

Trở về London, ông Stein lập tức liên hệ với Trung tâm Dorodnitsyn bằng telex để tìm cách lấy quyền cấp phép. Nhận được tin nhắn, Pajitnov mất nhiều ngày để soạn thảo, dịch sang tiếng Anh và gửi đi một câu trả lời telex mang tính thiện chí nhưng không hề có cam kết nào. [1]

Bán món hàng chưa sở hữu và nhãn dán Bức màn sắt

Cầm trong tay bức điện tín ấy, ông Stein tìm đến Jim Mackonochie của Mirrorsoft, hãng phần mềm do Mackonochie cùng tài phiệt Robert Maxwell sáng lập. Tại văn phòng Mirrorsoft, Phil Adam, chủ tịch công ty Spectrum HoloByte, ngồi chơi Tetris suốt nhiều giờ liền rồi khuyên Mackonochie nhận đề nghị của ông Stein. Dù các cuộc đàm phán với Trung tâm Dorodnitsyn vẫn bế tắc, ông Stein vẫn bán quyền cho hai công ty này với giá 3.000 bảng cùng tiền bản quyền bằng 7,5–15% doanh số. [1]

Trong khi đó tại Moscow, người tạo ra trò chơi hoàn toàn đứng ngoài các tính toán thương mại. Ông nhận thấy việc thỏa thuận với Trung tâm Máy tính dễ dàng và khôn ngoan hơn nhiều so với việc đấu tranh cho những quyền cá nhân gần như không tồn tại khi ấy. Hệ quả của việc giao quyền này là Pajitnov không thể bán Tetris để thu bất kỳ mối lợi nào. Quyền xuất khẩu và nhập khẩu phần mềm khi đó hoàn toàn thuộc về Elorg, tổ chức nhà nước nắm quyền độc quyền trong bối cảnh quyền sở hữu trí tuệ chưa được luật pháp Liên Xô bảo vệ tốt. [1][8]

Ở bên kia bờ đại dương, các công ty phương Tây lập tức biến yếu tố địa chính trị thành đòn bẩy bán hàng. Gilman Louie thuộc hãng Spectrum HoloByte quảng bá Tetris là mặt hàng đầu tiên của Liên Xô được bán ở Bắc Mỹ. Toàn bộ bao bì phát hành tại phương Tây được nhuộm sắc đỏ rực rỡ và in nổi bật hình ảnh Nhà thờ Thánh Basil, đánh thẳng vào tâm lý tò mò của công chúng thời Chiến tranh Lạnh. [1]

Sức lôi cuốn kỳ lạ của những khối hình rơi xuống không ngừng đã nhanh chóng tạo nên một cơn sốt kỳ lạ. Cơn nghiện trò chơi này lan rộng đến mức từng xuất hiện nghi ngờ rằng Tetris thực chất là một âm mưu của Nga nhằm khiến thanh niên Mỹ mất thời gian vào một việc vô ích. [6]

Kẽ hở hợp đồng và cuộc rẽ nhánh sang Nhật Bản

Giám đốc Elorg là Alexander Alexinko phát hiện và không tán thành các cuộc thương lượng mà Robert Stein tiến hành với Alexey Pajitnov cùng Trung tâm Dorodnitsyn. Cơ quan nhà nước này lập tức tiếp quản vai trò đại diện cho Liên Xô trong các cuộc đàm phán. Bị chặn đứng, Stein đe dọa sẽ tạo ra một bê bối làm tổn hại đến vị thế quốc tế của Liên Xô, buộc Alexinko phải cân nhắc ngồi lại đàm phán về quyền của Tetris. [1]

Thỏa thuận giữa Elorg và Stein được soạn xong vào cuối tháng 2 năm 1988 và hoàn tất vào tháng 5 năm đó, chính thức cấp quyền phát hành Tetris trên máy tính. Hợp đồng này cấm rõ ràng việc Stein cấp phép cho các phiên bản trò chơi arcade và máy cầm tay. [1][10]

Tháng 1 năm 1988, tại triển lãm Consumer Electronics Show ở Las Vegas, Henk Rogers lần đầu tiên nhìn thấy Tetris. Với tư cách một nhà phát hành trò chơi tại Nhật Bản, ông còn hàng trăm trò chơi khác cần phải kiểm tra và dùng thử, nhưng Rogers nhận ra mình đã mê mẩn khối gạch này khi thấy bản thân kiên nhẫn xếp hàng tới lần thứ tư chỉ để chơi tiếp. [5][8]

Nhận thấy tiềm năng thương mại, Rogers tìm cách gom quyền phát hành về tay mình. Tengen sau đó bán quyền arcade tại Nhật Bản cho Sega và bán quyền máy trò chơi cho Rogers; ông đồng thời còn nhận thêm quyền máy tính tại Nhật Bản từ Spectrum HoloByte. Công ty Bullet-Proof Software của Rogers phát hành Tetris cho máy tính tại Nhật vào tháng 11 năm 1988, rồi đưa trò chơi lên hệ máy Famicom vào tháng 12 năm 1988. [1]

Thế nhưng, ở Moscow, Elorg hoàn toàn không hay biết về sự tồn tại của phiên bản Famicom này và không hề nhận được một đồng tiền bản quyền nào từ thành công toàn cầu của Tetris. [1]

Cuộc đối đầu ba bên trong tòa nhà Elorg

Ngày 15 tháng 11 năm 1988, Rogers gửi một bức fax hỏi Stein về quyền máy cầm tay và nhận được câu trả lời rằng Stein đang đàm phán với Elorg. Không chịu tiếp tục chờ đợi, theo Rogers, năm 1989 ông quyết định tự mình đến Moscow tìm gặp Elorg để đàm phán giấy phép độc quyền Tetris trên máy cầm tay. [1][8]

Chuyến đi bắt đầu bằng một sự mạo hiểm lớn. Rogers đến Liên Xô bằng thị thực du lịch thay vì thị thực công tác, điều khiến việc gặp những người liên quan đến Tetris theo con đường chính thức trở nên khó khăn hơn. Theo Rogers, người phiên dịch này đã dẫn ông đến tận Elorg nhưng dứt khoát không chịu đưa ông vào bên trong vì ông chưa được mời chính thức. [10][5]

Bước vào tòa nhà, Rogers không hề hay biết bản thân vừa bước thẳng vào tâm điểm của một cuộc giằng co ngầm. Cuộc tranh quyền ba phía lúc đó đang diễn ra quyết liệt giữa Rogers, Stein và chủ hãng Mirrorsoft là Robert Maxwell cùng người con trai Kevin. Tình thế càng thêm phức tạp khi Rogers ban đầu hoàn toàn không biết Elorg đang đồng thời đàm phán với Kevin Maxwell. [10][5]

Đứng trước sự dò xét của các quan chức Liên Xô, Rogers kiên trì đưa ra một phương án pháp lý minh bạch. Elorg đã dùng chính bản hợp đồng do ông đưa ra làm mẫu cho tất cả các thỏa thuận khác. [5][10]

Bị nẫng tay trên một bản hợp đồng béo bở, tập đoàn truyền thông phương Tây lập tức dùng đến những đòn bẩy quyền lực cao nhất. Gia đình Maxwell vô cùng tức giận và tìm cách vận động Gorbachev, người có cuốn tự truyện do chính họ xuất bản, nhằm gây sức ép đảo ngược quyết định của Elorg. [5]

Chiếc máy Game Boy và mười năm đợi chờ quả ngọt

Những áp lực chính trị không làm chùn bước Henk Rogers. Một tháng sau chuyến giành quyền cho hệ máy cầm tay, ông trở lại Moscow cùng Minoru Arakawa và Howard Lincoln để đàm phán lấy tiếp quyền máy trò chơi gia đình cho Nintendo. Khi bàn thảo về chiến lược phát hành, Rogers đã thuyết phục Arakawa chọn Tetris thay vì Mario bằng lập luận rằng Mario chỉ dành cho các bé trai, còn Tetris sẽ giúp bán máy cho mọi người. Năm 1989, Nintendo quyết định đưa Tetris vào số băng trò chơi bán kèm hệ máy Game Boy. Ngày 31 tháng 7 năm 1989, Game Boy chính thức xuất hiện trên thị trường Mỹ. Game Boy dùng bốn viên pin AA và chơi được từ 10 đến 14 giờ, trong khi các đối thủ như Game Gear và Lynx ngốn tới sáu viên pin mà chỉ chạy được vài giờ. Ưu thế vượt trội đó giúp Game Boy bán sạch một triệu máy tại Mỹ chỉ trong vài tuần. [8][9]

Cơn sốt ấy đưa trò chơi lan rộng khắp thế giới, nhưng người tạo ra nó thoạt đầu vẫn đứng bên ngoài thành công tài chính khổng lồ đó. Khi sang thăm Nhật Bản, Pajitnov nhớ lại cảm giác lạ lùng khi tận mắt thấy hàng trăm nghìn bản trò chơi của mình nằm ngập tràn trong kho Kyoto của Nintendo. Chiếc máy bỏ túi màu xám đã trở thành bệ phóng lớn nhất trong lịch sử trò chơi, đưa bản Game Boy chạm mốc 35 triệu bản tính đến tháng 6 năm 2024 và giữ vững vị thế là phiên bản Tetris bán chạy nhất. [6][1]

Để nhận lại đứa con tinh thần, người lập trình viên Liên Xô phải kiên nhẫn đi qua trọn vẹn một thập kỷ. Theo một nguồn tư liệu, quyền Tetris của Trung tâm Dorodnitsyn trở lại với Pajitnov vào cuối năm 1995 sau thỏa thuận mười năm, trong khi tờ Guardian ghi nhận ông phải đợi đến năm 1996, khi quyền trở lại từ nhà nước Nga, mới bắt đầu kiếm tiền từ thành công của Tetris. Cũng trong năm 1996, Pajitnov và Rogers cùng nhau thành lập The Tetris Company để quản lý việc cấp phép trên toàn cầu. Đến năm 2005, Rogers mua lại Elorg để ông cùng Alexey kiểm soát toàn bộ quyền Tetris trên thế giới, khép lại trọn vẹn hành trình của những khối gạch từng được ghép nên từ các dấu ngoặc đơn sơ ở Moscow. [1][6][2][8]

Nguồn

1. Tetris (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. The Tetris Company (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
3. Tetris | Best Video Games of ALL-TIME | TIME.com (web.archive.org, nguồn gốc)
4. The Tetris effect : the game that hypnotized the world : Ackerman, Dan, author : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
5. Tetris: how we made the addictive computer game | Art and design | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
6. How Tetris conquered the world, block by block | Tetris | The Guardian (www.theguardian.com, bài viết)
7. New Software Game: It Comes From Soviet - The New York Times (web.archive.org, bài viết)
8. Tetris at 30: Interview with Alexey Pajitnov - TIME (web.archive.org, bài viết)
9. Thirty Years Ago, Game Boy Changed the Way America Played Video Games (www.smithsonianmag.com, bài viết)
10. The True Story Behind Apple TV+'s 'Tetris' Movie (time.com, bài viết)

Ảnh: Alexey Pajitnov — Official GDC, CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.