Từ Apollo đến Artemis: Vì sao Mặt Trăng trở thành điểm đến đông đúc?

Trong phòng trưng bày ở South Kensington, một mảnh đá Mặt Trăng từ chương trình Apollo nằm cạnh những câu chuyện mới về Artemis. Khoảng cách 384.400 km vẫn không đổi, nhưng cách con người hướng tới nơi này đã khác: từ một cuộc đua đưa người lên bề mặt, Mặt Trăng dần trở thành điểm đến của tàu quỹ đạo, tàu đổ bộ, xe tự hành và cả doanh nghiệp tư nhân. Câu hỏi trung tâm không chỉ là ai sẽ đặt chân xuống đó, mà là vì sao nhiều bên cùng muốn đến vào lúc này. [1]

Câu trả lời bắt đầu từ một thay đổi âm thầm. Sau khi các chuyến bay có người lái của Apollo kết thúc, thập niên 1980 gần như không có nhiệm vụ robot nào tới Mặt Trăng. Rồi các sứ mệnh nhỏ hơn xuất hiện ngày càng thường xuyên, giúp việc khảo sát, hạ cánh và lấy mẫu trở thành những năng lực được nhiều quốc gia theo đuổi. Artemis vì thế không mở lại một câu chuyện đã đóng; chương trình này xuất hiện khi Mặt Trăng đã có một nền hoạt động mới do robot và nhiều chủ thể cùng tạo nên. [1]

Artemis kế thừa điều gì từ Apollo?

Apollo để lại một biểu tượng rất cụ thể: mẫu đá được các phi hành gia thu thập trên bề mặt Mặt Trăng. Mẫu vật ấy cho thấy một nhiệm vụ có người lái không chỉ tạo ra hình ảnh lịch sử, mà còn mang vật chất ngoài Trái Đất về để nghiên cứu. Artemis tiếp nối tham vọng đó bằng cách kiểm tra cả một hệ thống gồm tên lửa SLS, tàu Orion và mô-đun dịch vụ của Cơ quan Vũ trụ châu Âu. Những bộ phận này phải cùng cung cấp năng lượng, hỗ trợ sự sống và lực đẩy cho tàu. [1]

Điểm đáng chú ý là Artemis được triển khai theo từng nấc, thay vì coi một lần hạ cánh là toàn bộ mục tiêu. Theo kế hoạch được mô tả, Artemis III sẽ thử nghiệm tàu đổ bộ trong quỹ đạo Trái Đất, còn Artemis IV mới là nhiệm vụ hạ cánh được nhắc đến. Cách đi này biến việc trở lại Mặt Trăng thành một chuỗi kiểm tra công nghệ. Mỗi bước không chỉ phục vụ phi hành gia tương lai, mà còn tạo ra chuẩn kỹ thuật để các nhiệm vụ sau có thể hoạt động xa Trái Đất hơn. [1]

Làn sóng robot đã thay đổi cuộc chơi ra sao?

Trong những năm 2000, các tàu quỹ đạo lần lượt đến từ châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc và Ấn Độ. SMART-1, SELENE, Chang’e 1 và Chandrayaan-1 thuộc những chương trình mở đầu cho giai đoạn đó. Tàu quỹ đạo không đáp xuống, nhưng có thể lập bản đồ, quan sát bề mặt và cung cấp thông tin cần thiết cho các nhiệm vụ sau. Đây là bước chuyển quan trọng: Mặt Trăng không còn chỉ là đích đến của một cuộc trình diễn công nghệ, mà trở thành một địa điểm cần được khảo sát có hệ thống. [1]

Sau quỹ đạo là bề mặt. Năm 2013, Trung Quốc đưa Chang’e 3 cùng xe tự hành Yutu xuống Mặt Trăng; năm 2019, Chang’e 4 hạ cánh ở mặt xa; đến năm 2020, Chang’e 5 mang mẫu đất Mặt Trăng về Trái Đất. Ấn Độ tiếp tục chương trình bằng tàu đổ bộ và xe tự hành Chandrayaan-3 vào năm 2023. Năm 2024, Nhật Bản đưa một robot hạ cánh tự động xuống Mặt Trăng. Mỗi nhiệm vụ chứng minh một năng lực riêng, từ điều khiển xa đến di chuyển và lấy mẫu, khiến ngưỡng tham gia dần thấp hơn so với thời Apollo. [1]

Vì sao nhiều quốc gia cùng quay lại?

Một lý do là giá trị khoa học của Mặt Trăng không nằm ở một câu trả lời duy nhất. Tàu quỹ đạo cung cấp góc nhìn rộng, tàu đổ bộ cho phép đo ngay tại chỗ, còn xe tự hành có thể tiếp cận những khu vực mà một thiết bị đứng yên không thể khảo sát. Chuỗi nhiệm vụ ấy giống một quá trình mở rộng dần phạm vi quan sát: trước hết biết địa hình từ xa, sau đó chạm xuống bề mặt, rồi tìm hiểu từng khu vực cụ thể. [1]

Lý do thứ hai liên quan đến tương lai được nhiều bên hình dung cho Mặt Trăng. Các chương trình hiện nay hướng tới ba nhóm lợi ích: điều tra khoa học, hỗ trợ khả năng con người cư trú và hoạt động thương mại. Helium-3 thường được nhắc đến trong các kế hoạch khảo sát tài nguyên, dù việc khai thác để kinh doanh vẫn còn cách xa hiện thực kỹ thuật. Vì vậy, không nên hiểu sự xuất hiện của nhiều tàu là dấu hiệu một nền kinh tế Mặt Trăng đã hình thành. Nó cho thấy các bên đang thử nghiệm năng lực và tìm vị trí trong một lĩnh vực có thể phát triển về sau. [1]

Odysseus mở ra bước ngoặt nào?

Ngày 22 tháng 2 năm 2024, Odysseus của Intuitive Machines hạ cánh ở khu vực cực nam Mặt Trăng. Đây là lần một tàu vũ trụ tư nhân hạ cánh thành công trên Mặt Trăng, đánh dấu sự tham gia rõ ràng hơn của doanh nghiệp bên cạnh các cơ quan nhà nước. Cột mốc này không xóa vai trò của các chương trình quốc gia, nhưng làm thay đổi câu hỏi về người thực hiện nhiệm vụ: khám phá Mặt Trăng không còn chỉ do một vài cường quốc tự tổ chức. [1]

Sự tham gia của doanh nghiệp cũng làm mục tiêu trở nên thực dụng hơn. Một sứ mệnh thương mại có thể cung cấp dịch vụ vận chuyển thiết bị, đưa công cụ khoa học xuống bề mặt hoặc chuẩn bị cho các hoạt động dài hạn. Tuy nhiên, giữa việc hạ cánh thành công và khai thác có lợi nhuận là một khoảng cách lớn. Máy móc phải hoạt động trong môi trường khắc nghiệt, nhiệm vụ phải chịu rủi ro cao, còn lợi ích thương mại cụ thể vẫn chưa được chứng minh bằng một ngành khai thác đang vận hành. [1]

Ai có quyền sở hữu Mặt Trăng?

Khi khoa học, định cư và thương mại cùng hướng tới một nơi, câu hỏi sở hữu trở nên khó tránh. Hiệp ước Không gian Vũ trụ năm 1967 cấm các quốc gia chiếm hữu Mặt Trăng bằng cách tuyên bố chủ quyền, sử dụng, chiếm đóng hoặc phương thức tương tự. Đồng thời, hiệp ước cho phép thăm dò và nghiên cứu khoa học vì lợi ích của tất cả các quốc gia. Điều đó tạo ra một ranh giới quan trọng: được hoạt động trên Mặt Trăng không đồng nghĩa với được tuyên bố Mặt Trăng thuộc về mình. [1]

Các Thỏa thuận Artemis do Hoa Kỳ và NASA đưa ra năm 2020 cố gắng làm rõ những nguyên tắc cho hoạt động mới, trong đó có việc sử dụng tài nguyên không gian. Đến đầu tháng 1 năm 2026, hơn 60 quốc gia đã tham gia, nhưng các thỏa thuận này không có tính ràng buộc như một đạo luật chung. Chúng ủng hộ việc khai thác tài nguyên nếu phục vụ hoạt động an toàn và bền vững, trong khi câu hỏi khai thác thương mại vẫn chưa có câu trả lời được mọi bên chấp nhận. Bởi vậy, sự đông đúc của Mặt Trăng hiện nay không phải là cuộc phân chia lãnh thổ, mà là giai đoạn các quy tắc đang bị thử thách bởi những khả năng trước đây còn rất xa vời. [1]