Từ bóng ma gieo rắc khiếp sợ đến nhân vật trào phúng: Lý do hình tượng Ác quỷ thay đổi trong lịch sử

Vào thời Trung cổ ở phương Tây, Ác quỷ không chỉ là một khái niệm tôn giáo mơ hồ mà từng được hình dung như một sự tồn tại bằng xương bằng thịt đầy đe dọa. Người ta tin rằng thực thể này luôn rình rấp trong bóng tối, sẵn sàng cướp đi linh hồn con người và gây ra những thảm họa thiên nhiên hay dịch bệnh. Thế nhưng, khi bước sang thế kỷ 19, hình tượng gieo rắc kinh hoàng ấy lại xuất hiện trong các câu chuyện dân gian với một diện mạo hoàn toàn khác: một kẻ chọc phá vụng về, dễ dàng bị những bà lão hay trẻ con lừa gạt. Trong tác phẩm công bố năm 1899 mang tên The History of the Devil and the Idea of Evil, nhà nghiên cứu Paul Carus đã phác họa lại hành trình biến chuyển kinh ngạc này. Qua lăng kính tiến hóa xã hội, ông cho thấy nhận thức về cái ác đã thay đổi cùng với sự phát triển của tri thức con người. [1]

Thuở ban đầu và nỗi sợ hãi tạo nên niềm tin

Trước khi trở thành biểu tượng trong thần học Công giáo, quan niệm về Ác quỷ đã trải qua một quá trình hình thành lâu dài từ các nền văn minh cổ đại. Paul Carus, một nhà nghiên cứu sinh tại Đức rồi chuyển sang Mỹ vào giữa thập niên 1880, đã áp dụng lý thuyết tiến hóa xã hội của nhà nhân học Edward Tylor để giải thích hiện tượng này. Theo quan điểm đó, xã hội loài người phát triển qua các giai đoạn từ dã man đến văn minh, và niềm tin vào ma thuật hay việc thờ cúng ma quỷ chính là bước đi tự nhiên đầu tiên trong sự tiến hóa tôn giáo. Con người thời sơ khai trải qua nỗi sợ đối với những điều tồi tệ và tai họa trước khi họ học được cách tôn kính cái thiện. [1]

Paul Carus chỉ ra rằng quan điểm của Kitô giáo Gnosticism về Ngày Phán xét và Địa ngục đã tiếp thu nhiều truyền thống thần thoại cổ xưa từ Ai Cập, Ấn Độ và Ba Tư. Những yếu tố này sau đó đặt nền móng cho nghệ thuật Công giáo La Mã thời Trung cổ, mà đỉnh cao nghệ thuật là tác phẩm Divina Comedia (Thần khúc) của Dante. Trong giai đoạn này, Ác quỷ đại diện cho lực lượng hắc ám đối lập trực tiếp với điều thiện, thống trị tâm trí con người bằng sự đe dọa trừng phạt vĩnh viễn dưới lòng đất. [1]

Cuộc săn phù thủy và thời kỳ đỉnh điểm của nỗi ám ảnh

Đến giai đoạn hậu kỳ Trung cổ và đầu thời kỳ Hiện đại, niềm tin vào Ác quỷ đạt đến đỉnh điểm với các phiên tòa săn phù thủy lan rộng khắp châu Âu. Trong tác phẩm công bố năm 1899, Paul Carus đánh giá rằng niềm tin vào ma thuật và việc bán linh hồn cho quỷ dữ đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong tiến trình phát triển nhận thức của nhân loại. Lúc này, cái ác không còn là một nguyên lý trừu tượng mà được cụ thể hóa thành những bản hợp đồng giao kèo giữa con người và thế lực hắc ám. [1]

Nỗi sợ hãi hiện hữu đến mức mọi biến cố trong đời sống thường nhật, từ vụ mùa thất thu cho đến bệnh tật bất ngờ, đều có thể bị quy cho sự can thiệp của Quỷ dữ thông qua những người bị nghi là phù thủy. Ác quỷ được hình dung như một kẻ can thiệp trực tiếp và thường xuyên vào trật tự thế giới con người, tạo ra một bầu không khí hoang mang kéo dài suốt nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, chính sự dâng cao của niềm tin quá độ này cũng chuẩn bị cho một bước ngoặt lớn khi các góc nhìn triết học và khoa học bắt đầu xuất hiện. [1]

Phong trào Cải cách và sự thoái lui của niềm tin ma thuật

Sự suy giảm của các cuộc săn phù thủy diễn ra một cách tự nhiên khi tri thức khoa học bắt đầu chiếm ưu thế, một tiến trình mà Paul Carus gắn liền với sự phát triển của phong trào Cải cách Kháng cách. Theo phân tích của ông, phong trào Cải cách đã đóng vai trò quan trọng trong việc định hình lại cách con người hình dung về Ác quỷ. Bản chất của cái ác bắt đầu chuyển dịch từ một nhân vật cụ thể có khả năng hiện hình sang một khái niệm hoặc nguyên lý trừu tượng hơn trong tư tưởng thần học. [1]

Sự thay đổi trong quan niệm về Ác quỷ cũng kéo theo sự thay đổi sâu sắc về cách nhìn nhận Chúa. Nhận thức tôn giáo dần từ bỏ ý niệm về một đấng tối cao thường xuyên làm phép lạ hay phá vỡ các quy luật tự nhiên. Thay vào đó, trí tuệ con người tìm thấy niềm tin tôn giáo cao đẹp hơn trong chính trật tự vũ trụ, trong sự hài hòa và tính đúng đắn của những quy luật vĩnh cửu. Giống như thuật chiêm tinh đã biến chuyển thành thiên văn học, niềm tin vào những phép thuật kỳ bí dần nhường chỗ cho sự thấu hiểu các dữ kiện thực tế dựa trên khoa học. [1]

Nhân vật trào phúng trong văn hóa dân gian

Đến thế kỷ 19, quyền năng từng làm rung chuyển thế giới thời Trung cổ của Ác quỷ đã suy giảm nghiêm trọng. Paul Carus ghi nhận rằng vai trò chính của Ác quỷ lúc này chỉ còn là một kẻ gây rắc rối nhỏ nhặt trong vũ trụ. Thay vì là đối tượng gieo rắc nỗi sợ hãi tột cùng, hình tượng này biến thành một nhân vật nực cười trong các câu chuyện cổ dân gian. Trong vô số truyện kể dân gian, Ác quỷ thường xuyên bị những bà lão khôn ngoan hay thậm chí là trẻ con lừa gạt một cách dễ dàng. [1]

Sự biến chuyển này thể hiện một mô hình tiến hóa tư tưởng mà Carus phác họa: niềm tin tôn giáo cực đoan dần bị đẩy lùi bởi sự hợp lý của khoa học. Mô hình này của Carus đã báo trước cho lý thuyết về sự giải ma thuật của thế giới mà nhà xã hội học Max Weber đưa ra sau đó. Thông qua hơn 300 hình minh họa trong cuốn sách của mình, Carus đã liên kết các ghi chép lịch sử, triết học và thần học để minh chứng cho việc thế giới hiện đại đã giải phẫu nỗi sợ thời cổ xưa thành những câu chuyện giải trí như thế nào. [1]

Cái nhìn nhân văn về sự bất toàn của con người

Dù tác phẩm công bố năm 1899 của Paul Carus vẫn có những điểm dễ bị phê bình dưới góc nhìn của thế kỷ 21 — như việc khó giải thích đầy đủ các cuộc săn phù thủy vẫn diễn ra ở những vùng đất Kháng cách — nỗ lực nghiên cứu so sánh của ông vẫn giữ nguyên giá trị tri thức. Là người từng làm biên tập cho hai tạp chí triết học The Open Court và The Monist, đồng thời là tác giả của 75 cuốn sách, Carus luôn giữ niềm tin lạc quan rằng khoa học và tôn giáo có thể tồn tại hòa hợp chứ không loại trừ lẫn nhau. [1]

Khép lại công trình nghiên cứu của mình, Paul Carus đưa ra một nhận xét vừa hóm hỉnh vừa sâu sắc về bản chất con người. Ông cho rằng nếu loại bỏ khỏi cuộc sống tất cả những lời châm biếm, trò đùa và cả những hành vi quỷ quái nhỏ nhặt, cuộc đời sẽ mất đi một phần hương vị đậm đà nhất. Một con người chỉ bao gồm những đức tính hoàn hảo sẽ trở thành một sinh thể vô cùng nhàm chán. Chính một chút tật xấu nhỏ lại là điều làm cho ngay cả những vĩ nhân trở nên gần gũi, nhân văn và dễ cảm thông hơn trong mắt đồng loại. [1]