Từ thuốc súng đến pháo hoa nhiều màu: Vụ nổ trở thành nghệ thuật như thế nào?

Một ống tre nhồi thuốc súng chỉ tạo ra lửa và tiếng nổ, trong khi pháo hoa hiện đại có thể bung thành nhiều màu theo một trình tự định trước. Khoảng cách giữa hai hình thức ấy được thu hẹp nhờ ba khả năng: đưa vật liệu nổ lên cao, kiểm soát thời điểm kích nổ và lựa chọn hiệu ứng ánh sáng. Nói cách khác, vụ nổ trở thành nghệ thuật khi con người không chỉ tạo ra năng lượng mà còn tổ chức cách năng lượng ấy xuất hiện trước mắt người xem. [1]

Quá trình này không phải một bước chuyển thẳng từ vũ khí sang giải trí. Pháo hoa từng hiện diện trong lễ mừng, nghi lễ và các hoạt động trình diễn, trong khi kỹ thuật chế tạo luôn giữ mối liên hệ với thuốc súng. Qua thời gian, tiếng nổ đơn lẻ được phát triển thành chuỗi chuyển động, màu sắc và âm thanh có chủ đích. Chính khả năng phối hợp các yếu tố ấy, chứ không phải quy mô vụ nổ, tạo nên tính nghệ thuật của pháo hoa. [1]

Pháo hoa ban đầu tạo ấn tượng bằng cách nào?

Science History Institute mô tả dạng pháo hoa ban đầu là thuốc súng, gồm than, nitrat và lưu huỳnh, được nhồi vào ống tre rỗng rồi châm hoặc ném vào lửa. Hiệu ứng khi ấy chủ yếu là một biến cố đột ngột: ống tre phát nổ, tạo ánh lửa và tiếng động. Nó chưa có bảng màu phong phú hay hình bung được sắp đặt như những màn trình diễn về sau. [1]

Sự đột ngột giúp cùng một kỹ thuật phù hợp với nhiều mục đích. Trong lễ mừng, tiếng nổ đánh dấu một khoảnh khắc khác thường; trong nghi lễ, nó từng được dùng để xua đuổi tà ma. Hai cách sử dụng có ý nghĩa khác nhau nhưng cùng khai thác phản ứng bản năng của con người trước âm thanh lớn và ánh sáng bất ngờ. Vì vậy, sức hấp dẫn ban đầu của pháo hoa nằm ở tác động tức thời lên người chứng kiến hơn là ở hình ảnh phức tạp. [1]

Làm sao một tiếng nổ có thể thành chuỗi hiệu ứng?

Một quả đạn pháo hoa được giới thiệu tại sự kiện Western Winter Blast cho thấy quá trình này gồm nhiều giai đoạn. Liều phóng đưa quả đạn lên không trung và châm ngòi bên trong. Trong lúc quả đạn bay lên, ngòi tiếp tục cháy; khi lửa tới tâm, vụ nổ kế tiếp phân tán các “ngôi sao” pháo hoa ra xung quanh. Từng bước phải diễn ra đúng thứ tự để hiệu ứng xuất hiện trên cao thay vì ngay tại điểm phóng. [1]

Có thể hình dung nguyên tắc ấy như khác biệt giữa gõ một tiếng trống và tạo thành một nhịp trống. Năng lượng của mỗi lần tác động vẫn ngắn và mạnh, nhưng khoảng chờ cùng thứ tự xuất hiện tạo ra cấu trúc. Khi nhiều quả đạn được phối hợp, người thiết kế có thể sắp xếp lúc nào khán giả nhìn thấy ánh sáng, nghe tiếng nổ hoặc chứng kiến một màu chuyển sang màu khác. Thời gian vì thế trở thành một vật liệu của màn diễn, dù không thể nhìn thấy trực tiếp.

Hóa học đã mở rộng bảng màu ra sao?

Ngọn lửa pháo hoa thuở đầu chủ yếu có màu cam. Khi kỹ thuật này lan từ Trung Quốc sang châu Âu, các nhà sản xuất Italy thử bổ sung lượng nhỏ kim loại để tạo màu khác: stronti cho màu đỏ, bari tạo màu xanh lá và đồng tạo màu xanh lam. Những bổ sung đó giúp pháo hoa vượt khỏi hiệu ứng sáng đơn sắc và cung cấp cho người chế tạo nhiều lựa chọn thị giác hơn. [1]

Một màu mới không chỉ làm bầu trời rực rỡ hơn. Nó còn cho phép phân biệt từng lớp của tiết mục: một đợt đỏ có thể nối tiếp đợt xanh, hoặc các màu khác nhau có thể đánh dấu những thời điểm riêng. Khi màu sắc kết hợp với hình bung và độ trễ, người xem nhận ra một bố cục thay vì chuỗi vụ nổ rời rạc. Hóa học lúc này đảm nhiệm vai trò tương tự bảng màu trong hội họa, nhưng màu chỉ xuất hiện trong khoảnh khắc vật liệu phản ứng. [1]

“Green men” cho thấy điều gì về nghề pháo hoa?

Đến thế kỷ XVII, các màn pháo hoa đã gần với hình thức trình diễn hiện đại hơn nhưng vẫn đặc biệt nguy hiểm. Những người vận hành được gọi là “green men” phủ lá ướt lên cơ thể nhằm giảm nguy cơ bén lửa khi tên lửa được phóng. Họ xử lý pháo hoa, mua vui và giữ trật tự cho đám đông. Bộ lá khác thường cùng việc đứng sát ngọn lửa khiến họ mang dáng vẻ gần như siêu nhiên trước khán giả. [1]

Lớp lá ướt chỉ là một biện pháp bảo vệ hạn chế: nhiều green men vẫn bị thương nặng. Science History Institute cũng nhắc tới những vụ nổ ngoài ý muốn ở Trung Quốc cổ và các xưởng pháo hoa hỗn loạn tại London thời Victoria, nơi hỏa hoạn lan sang khu dân cư. Những trường hợp này cho thấy khả năng dàn dựng không đồng nghĩa với việc loại bỏ nguy hiểm. Vẻ đẹp của màn diễn luôn phụ thuộc vào việc kiểm soát vật liệu có thể gây hậu quả lớn khi trình tự thất bại. [1]

Pháo hoa có thể tách khỏi cái giá môi trường không?

Pháo hoa ngày nay có thể được biên đạo công phu, nhưng tác động không kết thúc khi ánh sáng tắt. Các màn bắn pháo phát tán kim loại nguy hại và bụi vào không khí, có thể làm nặng thêm vấn đề sức khỏe ở nhóm dễ tổn thương. Chúng còn làm động vật sợ hãi, ảnh hưởng đến hoạt động di cư và sinh sản của sinh vật hoang dã, đồng thời có thể gây ô nhiễm nước ngầm. Đây là phần ít được nhìn thấy của chính phản ứng tạo nên màu sắc và tiếng nổ. [1]

Trình diễn bằng drone phát sáng được đề xuất như một lựa chọn thân thiện hơn với môi trường, dù một số người yêu pháo hoa cho rằng hình thức này thiếu tác động cảm xúc của lửa và tiếng nổ thật. Sự khác biệt ấy cho thấy nghệ thuật pháo hoa không chỉ nằm ở hình ảnh trên trời mà còn ở cảm giác âm thanh và năng lượng tác động lên cơ thể người xem. Từ ống tre đến màn diễn được biên đạo, con người đã kiểm soát vụ nổ ngày càng tinh vi; câu hỏi hiện nay là mức kiểm soát đó có đủ để cân bằng trải nghiệm với hậu quả hay không. [1]