Tuổi thọ 30 năm thời Trung cổ thực sự nói lên điều gì?

Năm 1386, địa chủ John Sully ở Devon được miễn việc phải đến tòa làm chứng vì đã quá già để di chuyển. Tuổi của ông được ghi là 105, dù đây là lời tự khai chứ không phải con số có thể kiểm chứng theo tiêu chuẩn hiện đại. Trường hợp khác thường ấy cho thấy tuổi thọ trung bình khoảng 30 năm của thời Trung cổ không phải một giới hạn sinh học khiến con người hiếm khi vượt qua tuổi 30. [1]

Con số này chủ yếu phản ánh một thực tế khác: rất nhiều cuộc đời kết thúc từ khi còn nhỏ. Khi hiểu tuổi thọ kỳ vọng được tính thế nào, ta sẽ thấy một người vừa chào đời, một thanh niên 20 tuổi và một người đã sống đến 40 tuổi không có cùng triển vọng, dù họ thuộc cùng một xã hội. [1]

Tuổi thọ kỳ vọng có phải tuổi chết phổ biến?

Tuổi thọ kỳ vọng khi sinh là số năm sống trung bình được suy ra từ tình hình tử vong của một cộng đồng. Phép tính gộp cả trẻ qua đời trong năm đầu tiên, người chết khi còn trẻ lẫn những người sống đến tuổi già. Vì vậy, nó không cho biết tuổi thọ tối đa và cũng không nhất thiết chỉ ra độ tuổi có nhiều người chết nhất. [1]

Có thể hình dung một ví dụ đơn giản: trong một nhóm giả định, nhiều người mất rất sớm trong khi một số khác sống thêm hàng chục năm. Trung bình của các độ tuổi ấy có thể nằm ở khoảng giữa, dù gần như chẳng ai thực sự qua đời đúng vào con số trung bình. Bởi thế, nói “tuổi thọ là 30” khác hẳn với nói “đa số chết ở tuổi 30”.

Vì sao trẻ em làm mức trung bình giảm mạnh?

Trong ước tính được nhà sử học Ian Mortimer trình bày về nước Anh thời Trung cổ, khoảng một nửa số người sinh ra không sống đến 21 tuổi. Dự án After the Plague của Đại học Cambridge cũng ước tính khoảng một nửa dân thường thành thị trong phạm vi nghiên cứu không vượt qua thời thơ ấu, đặc biệt do bệnh truyền nhiễm. Chỗ ở đông đúc, nước ô nhiễm, ký sinh trùng và khả năng điều trị rất hạn chế đều làm những năm đầu đời trở nên nguy hiểm. [1]

Một cái chết lúc một hoặc hai tuổi đóng góp rất ít năm vào phép tính trung bình. Khi hiện tượng này xảy ra với tỷ lệ lớn, mức trung bình của cả cộng đồng bị kéo xuống nhanh chóng, ngay cả khi vẫn có người sống đến 60, 70 hoặc 80 tuổi. Con số thấp vì thế ghi lại quy mô của những cuộc đời bị cắt ngắn nhiều hơn là xác định một “hạn sử dụng” chung cho cơ thể người. [1]

Sống đến 20 tuổi đã thay đổi triển vọng ra sao?

Người đã đến tuổi trưởng thành không còn phải đối mặt với những rủi ro của thời thơ ấu vốn nằm trong phép tính dành cho trẻ sơ sinh. Theo các tỷ lệ làm tròn Mortimer đưa ra, người sống đến 20 tuổi có khoảng 50% khả năng sống đến 40 tuổi. Trong số những người đã đến 40, khoảng một phần năm có thể sống tới 60. Đây là các xác suất có điều kiện: mỗi tỷ lệ bắt đầu từ nhóm đã vượt qua mốc tuổi trước đó. [1]

Hãy xem việc qua từng mốc tuổi như đi qua nhiều cửa liên tiếp. Một người đứng trước cửa đầu tiên phải đối diện toàn bộ rủi ro phía trước; người đã qua vài cửa không thể bị tính lại như thể vẫn còn ở điểm xuất phát. Tuy nhiên, vượt qua tuổi thơ không đồng nghĩa chắc chắn sống lâu, bởi bệnh tật, chấn thương và thiếu thốn vẫn tiếp tục làm giảm số người ở các chặng sau. [1]

John Sully có bác bỏ bức tranh khắc nghiệt ấy?

Không. Sully là một trường hợp nổi bật chính vì tuổi già như vậy rất hiếm. Ông được cần đến trong vụ tranh chấp giữa Richard Scrope và Robert Grosvenor về quyền sử dụng cùng một huy hiệu. Do không thể đi xa, lời chứng liên quan đến ký ức về các chiến dịch quân sự trước đó được lấy tại nhà. Dù tuổi 105 chưa chắc chính xác, hoàn cảnh pháp lý vẫn cho thấy ông được nhìn nhận là một người đặc biệt cao tuổi. [1]

Một trường hợp sống rất lâu có thể cùng tồn tại với tuổi thọ kỳ vọng thấp mà không tạo ra mâu thuẫn. Mức trung bình mô tả toàn bộ phân bố tuổi thọ, còn Sully nằm ở phần cực hiếm của phân bố đó. Sự hiện diện của người ngoài 80 hoặc 90 tuổi cho thấy con người có thể sống đến tuổi rất cao, nhưng không cho biết bao nhiêu người cùng thế hệ đã sống đủ lâu để đạt tới đó. [1]

Giàu có có mua được thêm thời gian không?

Địa vị xã hội có thể cải thiện triển vọng nhưng không loại bỏ nguy hiểm. Mortimer ước tính tầng lớp địa chủ và hiệp sĩ có tuổi thọ kỳ vọng khi sinh cao hơn khoảng năm đến sáu năm so với những nông dân lệ thuộc làm việc trên lãnh địa. Người có tài sản thường có nhiều nguồn lực hơn để vượt qua bệnh tật hoặc một vụ mùa thất bát, trong khi người nghèo dễ tổn thương hơn trước cùng một cú sốc. [1]

Bởi vậy, câu hỏi “người thời Trung cổ sống được bao lâu?” chỉ có nghĩa khi nói rõ điểm bắt đầu và hoàn cảnh sống. Với trẻ sơ sinh, mức tử vong sớm khiến triển vọng rất thấp; với người đã trưởng thành, tuổi 30 không phải bức tường vô hình; với một địa chủ như Sully, điều kiện sống thuận lợi hơn có thể góp phần kéo dài cuộc đời. Con số trung bình không sai, nhưng sẽ gây hiểu lầm nếu bị dùng như tiểu sử thu nhỏ của mọi cá nhân. [1]