Universe 25: Vì sao “thiên đường chuột” sụp đổ dù không thiếu thức ăn?

Một khu chuồng có thức ăn, nước uống, khí hậu ổn định và hàng trăm khoang trú tưởng như đáp ứng mọi nhu cầu của chuột. Thế nhưng quần thể trong Universe 25 vẫn tăng lên khoảng 2.200 con rồi biến mất. Điều đáng chú ý là sự sụp đổ không bắt đầu từ nạn đói, mà từ lúc nhiều cá thể không còn tìm được vị trí ổn định trong trật tự xã hội. [1]

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải “chuột có đủ thức ăn hay không”, mà là một quần thể có thể duy trì các mối quan hệ như thế nào khi không cá thể nào thật sự rời khỏi hệ thống để bắt đầu lại. Cách trả lời cũng giải thích vì sao thí nghiệm này thường được dùng như ẩn dụ cho thành phố, dân số và đời sống hiện đại, dù nó không phải công thức dự báo cho con người. [1]

Một môi trường gần như không thiếu thốn

John Calhoun bắt đầu Universe 25 tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia ở Maryland vào năm 1968. Ông đưa tám con chuột bạch vào một khu chuồng hình lập phương rộng khoảng 1,4 mét mỗi chiều. Chuột có thức ăn, nước uống, vật liệu làm tổ, khí hậu ổn định và nhiều khoang trú nối với nhau bằng ống lưới. Những cá thể ban đầu còn được sàng lọc để loại trừ bệnh tật. [1]

Sau giai đoạn thích nghi, lứa chuột con đầu tiên ra đời. Quần thể có lúc tăng gấp đôi sau khoảng 55 ngày và đạt đỉnh khoảng 2.200 con ở tháng thứ 19. Các con số này cho thấy điều kiện vật chất hỗ trợ tăng trưởng ban đầu, nhưng không cho biết quần thể có duy trì được chăm sóc con non, phân chia vai trò và khoảng cách xã hội hay không. [1]

Vì sao những con thất thế không thể ổn định lại?

Chuột có thứ bậc xã hội. Những con đực thống trị giữ khu vực và nhóm con cái; con thua trong tranh chấp thường rời đi để tìm nơi khác. Trong Universe 25, đường lui ấy gần như không tồn tại. Các cá thể thất thế bị dồn về khu vực trung tâm, tiếp tục va chạm với nhau thay vì tách ra và thiết lập một trật tự mới. [1]

Calhoun gọi chúng là những con “bỏ cuộc”. Nhiều con có vết cắn và sẹo, còn những trận đánh lớn đôi khi diễn ra mà không đem lại lợi ích rõ ràng. Chi tiết này cho thấy mật độ không chỉ là số lượng thân thể trong một diện tích. Nó còn liên quan đến việc một cá thể có tìm được lãnh địa, vai trò hoặc khoảng cách cần thiết để tránh xung đột hay không. Ví dụ, một nhóm người bị buộc ở mãi trong cùng căn phòng sẽ dễ căng thẳng hơn nếu họ không thể đổi chỗ, đổi nhóm hoặc rút khỏi tranh chấp. [1]

Khi việc nuôi con và vai trò xã hội đứt gãy

Các con đực thống trị cũng không duy trì được quyền kiểm soát lâu dài. Số con đực trưởng thành đủ sức thách thức chúng tăng lên, khiến việc bảo vệ từng khoang trở nên quá sức. Những nơi có chuột mẹ đang nuôi con thường bị xâm nhập. Chuột mẹ chống trả, nhưng một số đẩy con non ra khỏi ổ quá sớm hoặc bỏ mặc chúng khi tìm chỗ khác. [1]

Chuỗi biến đổi sau đó ảnh hưởng đến thế hệ tiếp theo. Những con non lớn lên trong các ổ bị xáo trộn khó hình thành tương tác bình thường khi trưởng thành. Một số con cái sống tách biệt trong khoang trống; một số con đực dành phần lớn thời gian tự liếm và chải lông, không còn quan tâm đến giao phối. Calhoun gọi sự suy sụp lan rộng của hành vi xã hội là “behavioral sink”, có thể hiểu là một vòng xoáy suy giảm hành vi. [1]

Ở đây cần tách quan sát khỏi diễn giải. Quan sát là hoạt động giao phối giảm, việc nuôi con thất bại và số con non sống sót giảm. Diễn giải là các cá thể không còn đảm nhận được vai trò xã hội vốn giúp quần thể vận hành. Đến khoảng tháng thứ 21, chuột con hiếm khi sống quá vài ngày, các ca sinh dừng lại, rồi quần thể biến mất vào mùa xuân năm 1973. [1]

Vì sao thí nghiệm bị biến thành ẩn dụ về loài người?

Universe 25 xuất hiện trong bối cảnh nỗi lo về dân số và đô thị hóa lan rộng. Có cách đọc xem khu chuồng là hình ảnh thu nhỏ của một Trái đất quá đông; cách khác lại liên hệ nó với thành phố hiện đại, nhà nước phúc lợi, bất bình đẳng hoặc thay đổi vai trò giới. Những cách đọc này đôi khi trái ngược nhau, nhưng đều mượn cùng một kết cục để củng cố mối quan tâm riêng. [1]

Tuy nhiên, thí nghiệm không phù hợp với mọi lời giải thích. Nếu nguyên nhân chính là thiếu lương thực, Universe 25 không phải ví dụ thích hợp vì chuột có thức ăn và nước. Nếu nguyên nhân là cạnh tranh quá ít, diễn biến lại cho thấy các cá thể phải đối mặt với nhiều đối thủ và xung đột. Những con chuột sống tách biệt cũng không nhất thiết “kém thông minh”: trong các thí nghiệm khác của Calhoun, một số chuột bị tách khỏi nhóm đã tìm ra cách cuộn đất thành khối để đưa ra khỏi hang, một hành vi khác thường nhưng có tính sáng tạo. [1]

Bài học nào có thể giữ lại?

Cách diễn giải thận trọng nhất tập trung vào vai trò và vị trí xã hội của chuột. Khi một cá thể liên tục thất bại, không thể tránh xung đột và không có nơi để bắt đầu lại, hành vi của nó có thể thay đổi. Với chuột mẹ, việc không thể bảo vệ ổ cũng làm đứt một chức năng quan trọng. Điều này giúp giải thích vì sao sự dư dả vật chất không tự bảo đảm một đời sống xã hội ổn định. [1]

Nhưng chuột và người không sống trong cùng một hệ quy chiếu. Con người có ngôn ngữ, thể chế, khả năng di chuyển và nhiều cách tìm ý nghĩa ngoài việc chiếm lãnh địa hoặc sinh con. Mật độ dân số của một thành phố cũng không tự động bằng cảm giác chen chúc; cách tổ chức không gian và quan hệ có thể làm trải nghiệm rất khác nhau. Vì thế, Universe 25 đáng nhớ nhất như lời nhắc phải nhìn vào vai trò, quan hệ và khả năng lựa chọn, thay vì biến một chiếc chuồng thí nghiệm thành lời tiên tri về xã hội loài người. [1]