Vì sao bảo tàng khủng long ở Công viên Trung tâm biến mất?

Một mô hình Iguanodon tại Crystal Palace ở London từng lớn đến mức 20 nhà khoa học đã đưa một chiếc bàn vào bên trong thân rỗng để đón năm mới. Cảnh tượng ấy cho thấy khủng long đã từng là một hiện tượng văn hóa đại chúng, không chỉ là đối tượng nghiên cứu. Khi New York muốn dựng một bảo tàng tương tự trong Công viên Trung tâm vào thập niên 1860, thành phố kỳ vọng các mô hình sẽ đem lại uy tín và kiến thức cho đông đảo cư dân. [1]

Nhưng Paleozoic Museum chưa bao giờ mở cửa. Phần móng bị bỏ dở, còn các mô hình do Benjamin Waterhouse Hawkins đang chế tác bị đập phá. Câu hỏi đáng chú ý không chỉ là vì sao dự án thất bại, mà còn là ai thực sự đứng sau việc xóa sổ một bộ sưu tập được xem là biểu tượng của khoa học công chúng. [1]

Crystal Palace đã khiến khủng long thành điểm hút khách ra sao?

Crystal Palace mở cửa tại London năm 1851 trong một hội chợ thế giới. Tòa nhà bằng kính khổng lồ trưng bày máy móc, sản phẩm và hiện vật từ nhiều nơi; trong sáu tháng, khoảng sáu triệu người đã mua vé tham quan. Sau hội chợ, công trình được tháo dỡ rồi dựng lại ở Sydenham, phía nam London. Bên ngoài tòa nhà, một khu trưng bày về các loài vật trong quá khứ được xây dựng, trong đó các mô hình khủng long nhanh chóng trở thành tâm điểm. [1]

Hawkins chế tác mô hình bằng dây kim loại, đất sét và xi măng. Ông dùng ếch, thằn lằn và các loài bò sát còn sống để hình dung phần thịt, da và tư thế của động vật đã tuyệt chủng. Một Iguanodon dài khoảng 9 mét được đặt giữa cây cối, hồ nước và các đảo nhân tạo. Quy mô của mô hình gây ấn tượng mạnh đến mức khách tham quan từng lội ra đảo để giật răng khỏi miệng nó mang về. [1]

Vì sao khủng long của Hawkins trông khác ngày nay?

Vào thế kỷ 19, hóa thạch thường chỉ cung cấp những mảnh xương rời rạc và dấu vết khó giải thích. Hawkins phải suy luận phần còn thiếu bằng cách so sánh chúng với động vật hiện đại. Vì thế, các mô hình của ông thường có thân chắc nịch, chân lớn, cổ ngắn, da phủ vảy và gai chạy dọc sống lưng. Một số con mang dáng vẻ như sự kết hợp giữa nhiều loài còn sống. [1]

Những hình dáng ấy không nên được xem là bản phục dựng giải phẫu hiện đại. Chúng phản ánh cách khoa học thời đó diễn giải bằng chứng ít ỏi, đồng thời cho thấy một mô hình trưng bày có thể làm kiến thức trở nên dễ tiếp cận. Công chúng không chỉ đọc mô tả hóa thạch mà còn nhìn thấy kích thước, tư thế và một bối cảnh sống được giả định. Chính sự kết hợp giữa giáo dục và giải trí đã khiến mô hình khủng long có sức lan tỏa vượt khỏi giới nghiên cứu. [1]

New York đã định xây công trình nào?

Trong thập niên 1860, lãnh đạo dân sự New York muốn thành phố có hình ảnh văn hóa và tinh tế hơn. Họ nhìn sang London, nơi Crystal Palace cho thấy một thiết chế khoa học có thể vừa giáo dục vừa thu hút công chúng. Dự án mới được gọi là Paleozoic Museum, dự kiến xây bằng kính và gang, với mái vòm lớn gợi tinh thần của công trình ở Sydenham. [1]

New York mời chính Hawkins chế tác các mô hình. Khác với khu trưng bày ở London, bảo tàng dự định tập trung vào các loài Bắc Mỹ, gồm cá lớn, chim khổng lồ, thú lười đất, voi răng mấu và khủng long. Hawkins đặc biệt chú ý đến Dryptosaurus, một loài ăn thịt mà ông khi ấy ước tính dài khoảng 7,6 mét. Ông hình dung cảnh con vật tấn công một khủng long mỏ vịt ở vị trí trung tâm. [1]

Hawkins đến Hoa Kỳ năm 1868, nghiên cứu hóa thạch tại Philadelphia và Washington rồi thuê một xưởng gần Công viên Trung tâm. Thành phố bắt đầu đào móng cho bảo tàng, nhưng chưa đầy một năm sau dự án bị dừng. Những gì Hawkins đã làm trong xưởng cũng không được chuyển sang một địa điểm khác. [1]

Vì sao câu chuyện lâu nay đổ lỗi cho Boss Tweed?

Phiên bản phổ biến nhất quy trách nhiệm cho William Magear Tweed, thường được gọi là Boss Tweed. Theo lời kể này, Tweed muốn hưởng lợi từ ngân sách xây dựng. Khi không nhận được tiền lại quả, ông cho dừng công trình và ra lệnh phá phần móng. Sau khi Hawkins công khai phản đối, người của Tweed được cho là đã đập phá các mô hình và khuôn mẫu trong xưởng. [1]

Cách giải thích ấy dễ tồn tại vì Tweed vốn là biểu tượng của tham nhũng chính trị New York. Một nhân vật nổi tiếng với vai phản diện khiến câu chuyện về dự án bị hủy có vẻ hợp lý ngay từ đầu. Tuy nhiên, hồ sơ các cuộc họp của Hội đồng Ủy viên Công viên Trung tâm dẫn đến một hướng khác. [1]

Henry Hilton có thể mới là người chỉ đạo phá hủy

Theo bài nghiên cứu năm 2023 của Victoria Coules và Michael Benton, các biên bản hội đồng cho thấy việc phá hủy diễn ra dưới sự chỉ đạo của thủ quỹ Henry Hilton. Hilton từng can thiệp mạnh tay vào những tác phẩm khác trong công viên, chẳng hạn cho sơn trắng một tượng Eve bằng đồng và một bộ xương cá voi vì cho rằng chúng sẽ đẹp hơn khi mang vẻ ngoài giống đá cẩm thạch hoặc xương đã bạc màu. [1]

Hilton cũng bất đồng với Hawkins về giải phẫu và cách trình bày mô hình. Ông xem cổ sinh vật học là lĩnh vực quá nhiều suy đoán, đồng thời muốn phát triển một bảo tàng lịch sử tự nhiên do nhóm của mình kiểm soát. Paleozoic Museum vì thế có thể trở thành đối thủ của dự án riêng ấy. Hồ sơ được bài nghiên cứu xem xét ghi rằng vụ phá hoại xảy ra dưới sự chỉ đạo của thủ quỹ; chi tiết này là cơ sở quan trọng cho cách giải thích mới. [1]

Việc phá hủy còn khiến thành phố không thể bán các mô hình đang làm dở cho nơi khác, dù giám đốc Viện Smithsonian sau đó cho biết ông sẵn sàng trả giá cao. New York cũng không thu hồi được khoản tiền đã đầu tư. Khả năng Tweed biết hoặc tác động gián tiếp chưa hoàn toàn bị loại bỏ, vì ông từng đưa Hilton vào hội đồng và hai người có lúc liên minh. Dù vậy, Coules và Benton cho rằng Hilton có thể hành động độc lập; ông đã có ảnh hưởng chính trị trước khi Tweed nổi lên và tiếp tục hoạt động sau khi Tweed suy yếu. [1]

Điều trớ trêu là bảo tàng lịch sử tự nhiên mà Hilton và các cộng sự mong muốn cuối cùng vẫn được xây dựng: American Museum of Natural History, cũng nằm trong Công viên Trung tâm. Còn các mô hình Hawkins thì biến mất. Câu chuyện vì thế để lại hai lớp ký ức: hình ảnh khoa học thay đổi khi cách hiểu về hóa thạch tiến bộ, còn lịch sử cũng có thể phải điều chỉnh khi những biên bản hành chính làm lung lay một huyền thoại đã quá quen thuộc. [1]