Vì sao một ngày El Niño lập kỷ lục nhưng cả mùa chưa mạnh nhất?

Ngày 21/9 trong sự kiện được Science News đề cập, nhiệt độ mặt biển tại trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo cao hơn mức trung bình 3,08°C. Đây là mức bất thường hằng ngày cao nhất được ghi nhận tại vùng El Niño phát triển, nhưng NOAA chưa vì thế gọi toàn bộ sự kiện là El Niño mạnh nhất lịch sử quan trắc. [1]

Sự khác biệt nằm ở chiếc thước được dùng. Một số đo ghi lại đỉnh nóng của riêng một ngày; chỉ số khác xem nhiệt độ duy trì thế nào trong nhiều tháng hoặc đánh giá khả năng El Niño chi phối thời tiết toàn cầu. Bởi vậy, hai thứ hạng tưởng như đối lập vẫn có thể đồng thời đúng. [1]

Kỷ lục 3,08°C thực sự nói lên điều gì?

Con số 3,08°C là độ lệch nhiệt độ, không phải nhiệt độ tuyệt đối của nước biển. Nó cho biết mặt biển vào ngày quan sát nóng hơn bao nhiêu so với mức trung bình của một giai đoạn dùng làm chuẩn. Phạm vi đo là vùng trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo, nơi El Niño hình thành. [1]

Science News cho biết mức lệch này xuất hiện khi so với cả hai giai đoạn chuẩn 1991–2020 và 1982–2010. Kỷ lục hằng ngày trước đó là 3,02°C, ghi nhận trong một El Niño vào tháng 11/2015. Như vậy, điều được xác lập ở đây là một cực đại trong chuỗi số đo từng ngày. [1]

Có thể hình dung bằng ví dụ một vận động viên đạt thành tích tốt nhất ở một chặng đua. Kết quả ấy xác nhận một ngày thi đấu nổi bật, nhưng chưa đủ để xếp hạng cả mùa giải. Muốn so sánh toàn bộ các sự kiện El Niño, cần biết nhiệt độ cao có được duy trì hay chỉ tạo thành một đỉnh ngắn.

Tại sao NOAA nhìn vào ba tháng?

NOAA đánh giá cường độ El Niño bằng độ lệch nhiệt độ trung bình trượt trong ba tháng, thay vì lấy một ngày riêng lẻ. Cửa sổ thời gian dài hơn làm giảm vai trò của những dao động ngắn và thể hiện rõ hơn trạng thái nóng kéo dài của đại dương. [1]

Vì thế, một ngày đạt 3,08°C chưa tự động đưa trung bình ba tháng lên vị trí cao nhất. Kết quả còn phụ thuộc vào nhiệt độ của nhiều ngày trước và sau đó. Nếu đỉnh nóng tồn tại ngắn, nó vẫn là kỷ lục hằng ngày nhưng ảnh hưởng đến giá trị trung bình sẽ nhỏ hơn một giai đoạn nóng dai dẳng. [1]

Ví dụ, điểm cao nhất của hai dãy số có thể giống nhau, nhưng dãy duy trì quanh mức cao lâu hơn sẽ có trung bình lớn hơn. So sánh này không mô phỏng cách NOAA tính chỉ số; nó chỉ cho thấy vì sao giá trị cực đại và giá trị trung bình trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Mốc chuẩn thay đổi cách đọc độ lệch ra sao?

Một độ lệch nhiệt độ luôn phải đi kèm câu hỏi: cao hơn mức trung bình nào? Nhiệt độ thực tế ngoài biển không đổi khi người phân tích chọn giai đoạn chuẩn khác, nhưng con số dùng để mô tả mức bất thường có thể thay đổi vì giá trị đối chiếu đã khác. [1]

Trong trường hợp ngày 21/9, mức 3,08°C được báo cáo với cả hai mốc 1991–2020 và 1982–2010. Chi tiết này củng cố tính đặc biệt của ngày quan sát theo những cách quy chiếu được bài báo nêu, nhưng không loại bỏ yêu cầu dùng cùng phương pháp khi xếp hạng các sự kiện khác nhau. [1]

Bởi vậy, từ “kỷ lục” sẽ rõ nghĩa hơn khi có đủ ba thành phần: khu vực được đo, khoảng thời gian của phép tính và giai đoạn làm chuẩn. Thiếu một trong ba, kỷ lục của một ngày rất dễ bị đọc thành kết luận bao quát về cả mùa El Niño. [1]

Relative Oceanic Niño đo một khía cạnh khác

NOAA còn chuyển sang một phương pháp mang tên Relative Oceanic Niño index. Theo Science News, chỉ số này được dùng để thể hiện tốt hơn khả năng El Niño tác động đến thời tiết toàn cầu. Mục tiêu ấy khác với việc chỉ tìm ngày có độ lệch nhiệt độ mặt biển lớn nhất. [1]

Tại thời điểm bài báo mô tả, sự kiện đang được theo dõi chưa vượt El Niño 1997–1998 theo chỉ số tương đối này. Dự báo theo mùa của Trung tâm Dự báo Khí hậu thuộc NOAA cho rằng kỷ lục có thể bị phá, nhưng đó là khả năng hướng về tương lai, không phải một kết quả đã được xác nhận. [1]

Do đó, câu hỏi “El Niño nào mạnh hơn?” chưa đủ cụ thể. Người đọc cần biết phép so sánh đang nói tới đỉnh nhiệt độ trong ngày, mức trung bình kéo dài hay khả năng ảnh hưởng đến thời tiết. Mỗi cách đo nhấn vào một thuộc tính, nên không nhất thiết tạo ra cùng một thứ hạng. [1]

Kỷ lục nhiệt độ có dự báo được tác động không?

Một El Niño mạnh không đồng nghĩa mọi hệ quả thời tiết đều dễ dự báo hơn. Các tác động ở vùng nhiệt đới thường dễ dự báo hơn vì hiện tượng phát triển tại đó. Ở các vĩ độ trung bình, những kiểu ấm lên khác của đại dương có thể làm mờ mối liên hệ từng được quan sát trong quá khứ. [1]

El Niño 2023–2024 không mang lại nhiều mưa cho California như dự kiến là ví dụ được Science News nêu về sự phức tạp này. Chi tiết đó không phủ nhận ảnh hưởng của El Niño; nó cho thấy cường độ của hiện tượng chỉ là một phần trong hệ thống khí hậu có nhiều biến động cùng lúc. [1]

Vai trò của biến đổi khí hậu đối với một El Niño cực đoan cụ thể cũng chưa có đồng thuận. Science News dẫn các mô phỏng cho thấy khí thải nhà kính có thể liên quan đến những lần chuyển đổi nhanh hơn giữa El Niño và La Niña. Đồng thời, hành tinh ấm hơn khiến đại dương chứa nhiều năng lượng hơn để giải phóng vào khí quyển trong một đợt El Niño. [1]

Vì vậy, cách đọc thận trọng nhất là tách quan sát khỏi diễn giải và dự báo. Mức 3,08°C là số đo của một ngày; thứ hạng cả sự kiện phụ thuộc vào chuỗi thời gian và chỉ số; còn tác động tại từng khu vực phải xét trong bối cảnh rộng hơn. “Mạnh nhất” chỉ thật sự có nghĩa khi chiếc thước đo được nói rõ. [1]