Vì sao não bộ dường như “tạm nghỉ” khi mãn kinh?

Khi đối chiếu 1.095 ảnh MRI, các nhà nghiên cứu nhận thấy thể tích chất xám giảm quanh kỳ kinh đầu tiên và thai kỳ, nhưng không giảm trong giai đoạn mãn kinh. Nói ngắn gọn, não bộ không thật sự “ngừng hoạt động” ở bước chuyển này; điều tạm dừng chỉ là xu hướng giảm nhẹ về thể tích chất xám thường đi cùng tuổi tác. Kết quả mở ra một cách nhìn mới về quan hệ giữa những biến động hormone lớn và cấu trúc não trong suốt cuộc đời. [1]

Điểm đáng chú ý không nằm ở một phép đối xứng đơn giản kiểu hormone tăng thì chất xám giảm, hormone giảm thì chất xám tăng. Dữ liệu không cho thấy chất xám tăng khi mãn kinh. Nó chỉ cho thấy mức giảm thường thấy trước và sau giai đoạn này dường như chững lại. Sự khác biệt ấy rất quan trọng, bởi thể tích đo trên MRI không phải thước đo trực tiếp của trí nhớ, tâm trạng hay khả năng tư duy. [1]

MRI đã ghi nhận những thay đổi nào?

Nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu MRI cấu trúc từ Đại học Leiden và UK Biobank. Các ảnh chụp bao gồm não của người ở trước và sau kỳ kinh đầu tiên, trước và sau thai kỳ, cũng như trước và sau mãn kinh; những nhóm có hormone tương đối ổn định được dùng để so sánh. Phân tích tập trung vào chất xám ở vỏ não, tức lớp ngoài của não tham gia nhiều quá trình xử lý thông tin. [1]

Quanh kỳ kinh đầu tiên và thai kỳ, thể tích chất xám giảm khoảng 0,1% trong các phép so sánh được trình bày. Hai giai đoạn này đều gắn với những đợt tăng hormone mạnh. Ở mãn kinh, khi lượng hormone lưu hành suy giảm, nhóm nghiên cứu không quan sát thấy mức giảm tương tự. Đáng chú ý hơn, sự suy giảm nhẹ thường đi cùng tuổi tác xuất hiện trước và sau mãn kinh lại dường như tạm ngưng ngay trong giai đoạn này. [1]

Chất xám giảm có đồng nghĩa não hoạt động kém?

Không thể suy ra sự mất chức năng chỉ từ việc thể tích chất xám giảm. MRI cấu trúc cho biết hình dạng và thể tích mô ở quy mô lớn, nhưng không tự nó cho biết một người suy nghĩ, ghi nhớ hay điều hòa cảm xúc tốt đến đâu. Một thay đổi nhỏ về thể tích có thể phản ánh quá trình sắp xếp lại mô và kết nối thần kinh, chứ không đơn giản là não bị mất đi một phần năng lực. [1]

Thai kỳ cho thấy rõ vì sao cần thận trọng với cách hiểu “nhỏ hơn là kém hơn”. Trong giai đoạn này, tổng thể tích não có thể giảm khoảng 4%, nhưng Sophie van ’t Hof mô tả hiện tượng đó là sự “tinh chỉnh thần kinh”. Theo cách diễn giải này, não đang tái cấu trúc để thích nghi với việc làm cha mẹ, chứ không phải suy yếu đồng loạt. Mức giảm chất xám liên quan đến thai kỳ cũng được mô tả là lâu dài và khác với suy giảm do tuổi tác. [1]

Hormone liên quan đến sự tái cấu trúc ra sao?

Điểm chung giữa kỳ kinh đầu tiên và thai kỳ là những biến động hormone mạnh đi kèm thay đổi có thể đo được trong cấu trúc não. Tuy nhiên, đây là mối liên hệ quan sát được, chưa phải bằng chứng rằng một hormone riêng lẻ trực tiếp gây ra toàn bộ biến đổi. Các bước chuyển sinh học này còn bao gồm nhiều thay đổi cơ thể và môi trường sống có thể cùng tham gia vào quá trình thích nghi của não. [1]

Mãn kinh đặt ra một tình huống khác: hormone lưu hành giảm thay vì tăng. Nếu áp dụng phép đối xứng máy móc, người ta có thể đoán chất xám sẽ tăng. Nhưng khả năng đó không phù hợp với hiểu biết sinh học thần kinh hiện nay, nhất là khi việc não người trưởng thành có thể tạo thêm neuron hay không vẫn còn gây tranh luận. Kết quả thực tế khiêm tốn hơn: chất xám không tăng rõ rệt, còn đà giảm thì tạm chững. [1]

Vì sao gọi đây là một khoảng “tạm nghỉ”?

Cụm từ “tạm nghỉ” mô tả hình dạng của xu hướng đo được, không phải trạng thái của toàn bộ não. Trước mãn kinh, thể tích chất xám có mức giảm nhẹ phù hợp với tuổi tác. Trong giai đoạn mãn kinh, mức giảm ấy không xuất hiện; sau đó, xu hướng liên quan đến tuổi lại được ghi nhận. Vì vậy, đây giống một đoạn bằng trên đường biểu diễn thể tích hơn là sự dừng lại của hoạt động thần kinh. [1]

Cách diễn đạt này cũng không có nghĩa mãn kinh không tác động đến não. Nhiều người trải qua tình trạng khó tập trung thường gọi là “sương mù não”, cùng thay đổi về giấc ngủ và tâm trạng. Một phép đo không phát hiện giảm thể tích chất xám không thể loại trừ các biến đổi về hoạt động, kết nối hoặc hóa học thần kinh. Những khía cạnh ấy không được trả lời chỉ bằng ảnh MRI cấu trúc. [1]

Phát hiện còn bỏ ngỏ điều gì?

Giới hạn quan trọng nhất nằm ở cách ghi lại mãn kinh. Các ảnh trước và sau giai đoạn này chỉ là vài mốc chụp, trong khi tiền mãn kinh có thể là một quá trình kéo dài nhiều năm. Susana Carmona lưu ý rằng trong khoảng thời gian đó, sự phối hợp giữa buồng trứng và não đã dần điều chỉnh theo mức suy giảm của dự trữ buồng trứng. Một thông tin tự báo cáo đơn lẻ khó thể hiện đầy đủ quá trình chuyển tiếp chậm và phức tạp ấy. [1]

Nghiên cứu cũng chưa xác định khoảng chững của chất xám có liên quan thế nào với hành vi, nhận thức hoặc sức khỏe tâm thần. Muốn trả lời, các nghiên cứu tiếp theo cần theo dõi con người sát hơn qua những năm tiền mãn kinh và kết hợp ảnh não với đánh giá chức năng. Hiện tại, kết luận phù hợp nhất là các bước chuyển hormone không tạo ra cùng một kiểu dấu vết: hai đợt tăng hormone đi cùng giảm chất xám, còn giai đoạn hormone suy giảm lại đi cùng một quãng chững bất ngờ. [1]

Phát hiện này làm rõ một điều thường bị bỏ qua: não trưởng thành vẫn thay đổi theo những bước ngoặt sinh học của cơ thể. Nhưng mỗi thay đổi phải được đọc đúng phạm vi của phép đo. Ở mãn kinh, ảnh MRI không kể câu chuyện về một bộ não đứng yên; nó cho thấy một nhịp khác trong quỹ đạo cấu trúc, đồng thời để ngỏ câu hỏi quan trọng hơn về những gì diễn ra trong chức năng và trải nghiệm hằng ngày. [1]