Vì sao sao Thổ đối xung và mưa sao băng Orionid biến tháng 10 thành mùa ngắm bầu trời?

Mỗi khi tháng 10 về, những người yêu thiên văn lại hướng mắt lên bầu trời để chiêm ngưỡng những hiện tượng kỳ thú quen thuộc như ánh sáng rực rỡ của sao Thổ hay vệt sáng từ các mảnh vỡ của sao chổi Halley. Tuy nhiên, đằng sau những sự kiện thiên văn quen thuộc ấy là những câu chuyện khoa học ít người biết tới, khi bản thân các hành tinh và tàn dư vũ trụ liên tục biến đổi theo những cơ chế bất ngờ. Từ cấu trúc sóng khí quyển mười cạnh mới phát hiện ở cực nam sao Thổ cho đến hành trình các hạt bụi hành tinh tạo nên mưa sao băng Orionid, bầu trời đêm tháng 10 chính là cơ hội đặc biệt để quan sát sự vận động thực sự của vũ trụ. [1]

Vị trí đối xung và khoảnh khắc sao Thổ tỏa sáng rực rỡ nhất

Đầu tháng 10 đánh dấu một sự kiện quan trọng trên bầu trời đêm khi sao Thổ tiến vào vị trí đối xung vào ngày 4 tháng 10. Hiện tượng đối xung xảy ra khi Trái Đất di chuyển vào khoảng không gian nằm đúng giữa Mặt Trời và sao Thổ. Nhìn từ góc độ quan sát trên Trái Đất, sao Thổ lúc này xuất hiện ở phía đối diện hoàn toàn so với Mặt Trời. Nhờ vị trí hình học đặc biệt này, hành tinh mang vành đai mọc lên ngay khoảng thời gian Mặt Trời lặn và hiện diện trên bầu trời xuyên suốt phần lớn đêm, tạo nên thời điểm quan sát thuận lợi nhất trong năm cho những người theo dõi bầu trời. [1]

Việc hành tinh nằm ở vị trí đối diện Mặt Trời không chỉ giúp tăng khoảng thời gian xuất hiện trong đêm mà còn khiến bề mặt và vành đai của sao Thổ phản xạ ánh sáng Mặt Trời một cách tối ưu về phía Trái Đất. Bên cạnh sao Thổ, rạng sáng ngày 6 tháng 10, người quan sát còn có cơ hội nhìn thấy mảnh trăng khuyết mỏng xuất hiện ngay gần sao Mộc sáng chói trước khi Mặt Trời mọc, mở đầu cho chuỗi sự kiện thiên văn liên tiếp trong tháng. [1]

Cấu trúc khí quyển mười cạnh: Câu chuyện ít biết ở cực nam sao Thổ

Trong khi nhiều người thường chú ý đến vành đai lấp lánh của sao Thổ qua kính thiên văn cá nhân, các nhà nghiên cứu tại Phòng Thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) thuộc NASA lại dành sự quan tâm đặc biệt cho những biến động dữ dội trong khí quyển của hành tinh này. Từ lâu, giới thiên văn đã nghiên cứu dòng Jet hình lục giác nổi tiếng kéo dài gần 20.000 dặm ngang qua cực bắc của sao Thổ. Cấu trúc khí quyển sáu cạnh này từng được coi là nét đặc trưng độc nhất vô nhị trên hành tinh khí khổng lồ. [1]

Thế nhưng, những quan sát gần đây từ Kính thiên văn không gian Hubble đã hé lộ một phát hiện bất ngờ hơn tại bán cầu nam. Các nhà khoa học phát hiện một sóng khí quyển có dạng mười cạnh bao quanh cực nam của sao Thổ. Cấu trúc khí quyển mười cạnh này đang có xu hướng gia tăng cường độ. Sự phát triển của cấu trúc này mang lại cho các nhà nghiên cứu cơ hội hiếm có để trực tiếp theo dõi quá trình hình thành và biến đổi của một cấu trúc khí quyển khổng lồ trên một hành tinh ngoài Trái Đất. [1]

Mưa sao băng Orionid và tàn dư từ sao chổi Halley

Đến giữa và cuối tháng, tâm điểm của bầu trời đêm chuyển sang hiện tượng mưa sao băng Orionid, đạt đỉnh điểm vào đêm 21 tháng 10 và kéo dài đến rạng sáng 22 tháng 10. Dù có tên gọi gắn liền với chòm sao Lạp Hộ (Orion) vì các vệt sáng có vẻ xuất phát từ hướng chòm sao này, bản chất thực sự của các sao băng Orionid lại xuất phát từ tàn dư vật chất của sao chổi Halley nổi tiếng. Khi sao chổi Halley di chuyển qua hệ Mặt Trời, nó để lại một dải các mảnh bụi và đá nhỏ trên quỹ đạo. [1]

Khi Trái Đất đi qua vùng tàn dư băng bụi này, các hạt vật chất nhỏ lao vào khí quyển với tốc độ cực cao, bốc cháy và tạo thành những vệt sáng rực rỡ ngang qua bầu trời. Mặc dù tâm điểm phát xạ của mưa sao băng nằm ở hướng chòm sao Lạp Hộ, các sao băng đơn lẻ lại có thể bùng sáng bất ngờ ở bất kỳ tọa độ nào trên vòm trời đêm, mang đến khung cảnh ấn tượng cho người quan sát. [1]

Bí quyết vượt qua trở ngại ánh trăng để ngắm mưa sao băng

Việc quan sát mưa sao băng Orionid năm nay gặp phải một thách thức tự nhiên khi ánh trăng khuyết đầu tháng (waxing gibbous) lấn át không gian. Ánh sáng mạnh từ Mặt Trăng xuất hiện trên bầu trời có thể làm mờ đi những vệt sao băng yếu và nhỏ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là người xem hoàn toàn bỏ lỡ cơ hội chiêm ngưỡng hiện tượng thiên văn này nếu biết chọn thời điểm thích hợp trong đêm. [1]

Các chuyên gia đưa ra lời khuyên rằng khoảng thời gian quan sát lý tưởng nhất rơi vào vài giờ trước lúc bình minh, cụ thể là sau khi Mặt Trăng đã lặn xuống dưới đường chân trời. Để có trải nghiệm tốt nhất, người xem nên tìm đến những khu vực tối, xa nguồn ánh sáng nhân tạo của đô thị, dành thời gian cho mắt thích nghi với bóng tối và mở rộng tầm nhìn bao quát tối đa khoảng không bầu trời. [1]

Cuộc gặp gỡ giữa Mặt Trăng và cụm sao Thất Tỷ Pleiades

Khép lại chuỗi sự kiện thiên văn đáng chú ý của tháng 10 là cuộc gặp gỡ ấn tượng vào đêm 27 tháng 10 chuyển sang ngày 28 tháng 10, khi Mặt Trăng di chuyển đến gần cụm sao Pleiades, hay còn gọi là cụm sao Thất Tỷ. Pleiades là một trong những cụm sao nổi tiếng nhất trên bầu trời đêm và đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều câu chuyện truyền thuyết trong vô số văn hóa cổ đại trên khắp thế giới. Sự phổ biến rộng rãi này một phần xuất phát từ vị trí địa lý đặc biệt, giúp cụm sao có thể được quan sát từ hầu hết mọi nơi trên Trái Đất. [1]

Để theo dõi hiện tượng này, người quan sát chỉ cần nhìn về hướng đông vào buổi tối khi Mặt Trăng và cụm sao Pleiades bắt đầu nhô cao trên bầu trời. Bằng mắt thường, cụm sao Pleiades hiện ra như một nhóm từ sáu đến bảy ngôi sao mờ ảo tựa như đám mây nhỏ. Người xem không bắt buộc phải có thiết bị chuyên dụng để nhìn thấy hình ảnh này, song việc sử dụng ống nhòm hoặc kính thiên văn nhỏ sẽ giúp hiển thị chi tiết rõ nét và lộng lẫy hơn nhiều của cụm sao. [1]