Vì sao số 8, dây buộc hay rốn có thể trở thành nỗi sợ dữ dội?

Số 8 xuất hiện trong một địa chỉ, rốn lộ ra ở bãi biển, hay miếng bơ đậu phộng dính lên vòm miệng: với phần lớn mọi người, đó chỉ là những tình huống bình thường. Nhưng một số người có thể cảm thấy lo âu dữ dội trước chính những điều ấy. Câu hỏi trung tâm không phải là đối tượng có kỳ lạ đến đâu, mà là vì sao bộ não lại báo động trước một mối đe dọa gần như không có thật. [1]

Câu trả lời nằm ở cách nỗi sợ được hình thành và duy trì. Một trải nghiệm tiêu cực, yếu tố di truyền, môi trường sống hoặc cách xử lý thông tin giác quan có thể khiến một vật vô hại bị gắn với nguy hiểm. Khi người mắc chứng sợ liên tục né tránh, cảm giác nhẹ nhõm ngắn hạn lại vô tình làm mối liên hệ ấy bền hơn. [1]

Sợ hãi thông thường khác ám ảnh ở đâu?

Sợ hãi thông thường xuất hiện khi con người nhận thấy nguy hiểm và giảm dần khi tình huống qua đi. Ám ảnh thì khác: nỗi sợ mạnh, dai dẳng và có thể lớn hơn rất nhiều so với mối đe dọa thực tế. Nó không chỉ khiến một người khó chịu trong khoảnh khắc, mà còn tạo lo âu kéo dài và thúc đẩy họ tránh cả những hoạt động thường ngày. [1]

Điểm quan trọng là mức độ ảnh hưởng, không phải vẻ ngoài của đối tượng. Một người có thể không thích dây buộc vì thấy chúng vướng víu; người mắc linonophobia, tức sợ dây hoặc sợi buộc, có thể gặp khó khăn khi may vá hoặc chỉ đơn giản là buộc dây giày. Hai phản ứng này dùng chung một vật, nhưng không có cùng cường độ hay hệ quả. [1]

Vì sao đối tượng vô hại lại bị gắn với nguy hiểm?

Não thường học bằng cách nối các sự kiện xảy ra gần nhau. Nếu một trải nghiệm đáng sợ liên quan đến một vật hoặc kết cấu nào đó, vật ấy có thể trở thành tín hiệu báo động dù bản thân nó không gây hại. Chẳng hạn, một món đồ mềm như thú nhồi bông có thể bị gắn với nguy hiểm sau một trải nghiệm tiêu cực; về sau, chỉ cần nhìn thấy đồ vật tương tự cũng có thể khơi lại phản ứng sợ. [1]

Mối liên hệ này không nhất thiết phải dễ hiểu với người đứng ngoài. Omphalophobia là nỗi sợ rốn; arachibutyrophobia là nỗi sợ bơ đậu phộng dính vào vòm miệng. Với người không mắc chứng sợ, những tên gọi ấy có thể nghe lạ lùng. Với người trải qua chúng, cảm giác nguy hiểm lại có thể rất thật, dù người khác không nhìn thấy nguyên nhân tương ứng. [1]

Trải nghiệm cá nhân có phải nguyên nhân duy nhất?

Không có một con đường duy nhất dẫn tới chứng sợ. Trải nghiệm tiêu cực hoặc đáng sợ là một khả năng, nhưng nguồn cũng nêu vai trò của di truyền, môi trường và cách mỗi người xử lý thông tin giác quan. Điều này giúp giải thích vì sao hai người cùng gặp một tình huống vẫn có thể hình thành phản ứng hoàn toàn khác nhau. [1]

Một số nỗi sợ cho thấy sự khác biệt ấy có thể xuất hiện ở nhiều dạng. Ablutophobia là sợ tắm hoặc làm sạch cơ thể, còn xanthophobia là sợ màu vàng. Deipnophobia liên quan đến việc ăn cùng người khác và có thể khiến một người tránh các bữa ăn có bạn bè, đồng nghiệp hoặc người lạ. Những trường hợp này không có cùng một đối tượng, nhưng đều cho thấy não có thể coi một tín hiệu rất cụ thể là nguồn đe dọa. [1]

Vì sao né tránh khiến nỗi sợ mạnh hơn?

Né tránh thường đem lại cảm giác nhẹ nhõm ngay lập tức: không nhìn số 8, không chạm vào rốn, không tắm hoặc không ăn món có nguy cơ dính lên vòm miệng. Tuy nhiên, khi một người luôn thoát khỏi tín hiệu gây sợ, họ ít có cơ hội nhận ra rằng tình huống ấy có thể kết thúc mà không xảy ra điều tồi tệ. Theo thời gian, não tiếp tục giữ nguyên cảnh báo, thậm chí làm nó mạnh hơn. [1]

Có thể hình dung vòng lặp này bằng một ví dụ đời thường, không phải bằng chứng nghiên cứu: một người từng hoảng sợ khi nhìn thấy sợi dây bắt đầu tránh ngăn kéo đựng dây, rồi tránh cả cửa hàng bán đồ may. Mỗi lần tránh xong, sự nhẹ nhõm củng cố ý nghĩ rằng sợi dây thật sự nguy hiểm. Phạm vi cần né vì thế có thể mở rộng từ vật ban đầu sang nhiều tình huống liên quan.

Những cái tên lạ nói gì về bộ não?

Octophobia chỉ nỗi sợ số 8; omphalophobia chỉ nỗi sợ rốn; linonophobia chỉ nỗi sợ dây; ablutophobia chỉ nỗi sợ tắm. Danh sách còn có plutophobia, nỗi sợ tiền hoặc sự giàu có và áp lực đi kèm, cùng hippopotomonstrosesquippedaliophobia, nỗi sợ những từ dài. Việc một nỗi sợ có tên riêng không biến nó thành điều kỳ quặc để chế giễu; nó chỉ giúp mô tả một kiểu phản ứng cụ thể. [1]

Điều đáng nhớ hơn các thuật ngữ là cơ chế phía sau chúng. Nỗi sợ không được đo bằng mức độ người ngoài thấy đối tượng đáng sợ, mà bằng cách nó chi phối cảm xúc và sinh hoạt của người mắc. Vì vậy, một con số, màu sắc, bữa ăn hay hoạt động vệ sinh có thể trở thành tâm điểm của đau khổ thực sự khi não đã gắn chúng với nguy hiểm và vòng né tránh vẫn tiếp diễn. [1]