Viết tự truyện trên mạng xã hội đã làm thay đổi ký ức cá nhân như thế nào?

Năm 15 tuổi, một cậu thiếu niên vô tình tìm thấy cuốn sổ tay năm 1946 của mẹ trong ngăn kéo bàn viết. Chín tháng trước khi cậu ra đời, người mẹ ghi ngắn gọn năm chữ: "Chúa ơi, tôi đã làm gì thế này!" Trong nửa thế kỷ, ký ức đó đứng yên như một vết thương riêng tư đầy xấu hổ. Nhưng khi tác giả — một nhà lịch sử khoa học — đem câu chuyện đăng lên Facebook ở tuổi gần 70, phản hồi từ một người bạn cũ đã khiến ông ngỡ ngàng. Người bạn chỉ ra rằng khi kể lại trực tiếp, ông luôn thể hiện câu chuyện bằng giọng điệu giễu nhại và khuôn mặt thản nhiên đến lạnh lùng. Ông chưa từng nhận ra mình đã biến nỗi đau về nguồn gốc bản thân thành một lời nói đùa cay đắng để tự bảo vệ. [1]

Từ căn phòng đóng kín đến diễn đàn thời gian thực

Viết tự truyện từ lâu được coi là công việc cô độc. Người viết tự thu mình trong phòng kín, lật lại nhật ký, thư từ cũ và cố gắng tự mình ghép nối cuộc đời thành một bản thảo hoàn chỉnh. Công chúng chỉ tiếp cận được tác phẩm khi mọi hoài nghi, sửa đổi và mâu thuẫn đã được che đậy dưới một cấu trúc mượt mà. Tuy nhiên, việc đưa từng mẩu ký ức lên mạng xã hội theo định kỳ đã phá vỡ hoàn toàn tính chất khép kín này. [1]

Lấy cảm hứng từ cấu trúc phim truyền hình nhiều tập cùng trải nghiệm nghiên cứu trữ lượng tài liệu cá nhân của nhà miễn dịch học từng đoạt giải Nobel Niels Kaj Jerne, tác giả đã biến 50 năm tư liệu cá nhân thành một chuỗi bài viết đăng trên Facebook. Thay vì soạn sẵn một kế hoạch tổng thể, mỗi bài viết từ 300 đến 500 từ mở ra một đối thoại trực tiếp. Độc giả không còn là người nhận thông tin thụ động, mà trở thành những người phản biện thời gian thực đối với cách tác giả nhìn nhận bản thân. [1]

Bóc tách sự tự bào chữa qua góc nhìn độc giả

Sự can thiệp của cộng đồng mạng không dừng lại ở việc đính chính mốc thời gian hay sự kiện thực tế, mà trực tiếp chạm vào cách tâm trí bóp méo ký ức để tự trấn an. Khi tác giả viết về Lone — người bạn gái cũ trong những năm 1970 — ông từng quy kết những rạn nứt giữa hai người cho căn bệnh mãn tính của cô. Nhiều thập kỷ sau, khi biết tin cô đã qua đời trong cô độc, ông đăng lại ký ức cùng chi tiết chiếc phong bì lót giấy lụa đỏ trống rỗng mà cô gửi cho ông vào sinh nhật tuổi 40. [1]

Dưới bài đăng, các độc giả đã soi chiếu góc khuất mà tác giả cố tình né tránh. Một người bạn từng quen biết Lone chỉ ra rằng tác giả đã viết dưới sự định hình của những ký ức tiêu cực. Một độc giả khác lưu ý rằng việc quy chụp tính cách khó khăn cho bệnh lý là một cách tự giải tỏa tội lỗi khi bỏ rơi cô. Phản hồi sắc bén nhất đặt câu hỏi về ý nghĩa chiếc phong bì trống rỗng: đó là biểu tượng cho một lời hứa đồng hành suốt đời nhưng cuối cùng chỉ còn là không khí. Chính cuộc đối thoại công khai này đã buộc tác giả nhìn thẳng vào sự thật mà ông đã tự che đậy suốt nhiều thập kỷ. [1]

Khi chiếc huy chương tự phong bị tháo gỡ

Ký ức cá nhân thường có xu hướng biến bản thân thành nhân vật chính dũng cảm hoặc nạn nhân vô tội. Tác giả từng kể lại một sự kiện lúc còn là nghiên cứu sinh: trong buổi hội thảo lịch sử khoa học tại Thụy Điển, ông đã giơ tay chất vấn thẳng thừng một giáo sư quyền lực vừa trở về từ Mỹ rằng liệu chuyến đi có mang lại bất kỳ giá trị trí tuệ nào không. Trong nhiều năm, tác giả ghi nhớ sự kiện đó như một hành động dũng cảm của tuổi trẻ, một khoảnh khắc phản kháng ấn tượng trước sự hợm hình. [1]

Tuy nhiên, khi đưa câu chuyện lên mạng xã hội, góc nhìn này lập tức bị rạn nứt. Một độc giả nhận xét thẳng thắn rằng đó không phải sự dũng cảm mà là nét dại khờ và thiếu tế nhị, vì câu hỏi có thể được đặt ra theo cách tìm kiếm tri thức thay vì phô diễn cho đám đông. Một đồng nghiệp khác chỉ ra rằng chính sự việc đó đã khép lại sự nghiệp của ông tại Thụy Điển và đẩy ông sang Đan Mạch. Những nhận xét khách quan từ độc giả đã tháo gỡ bức tượng kỷ niệm mà tác giả tự dựng lên cho chính mình, bóc tách sự hư vinh che đậy dưới danh nghĩa lòng dũng cảm. [1]

Góc nhìn đạo đức và bản sắc trong trạng thái đang hình thành

Việc đăng tải ký ức lên mạng xã hội còn đặt người viết vào những cuộc tranh luận đạo đức gay gắt về cái nhìn của quá khứ. Khi tác giả kể lại kỷ niệm tại một hội nghị năm 1980 về một nữ sinh viên mặc chiếc áo phông in hình chuột Mickey, bài đăng đã châm ngòi cho một làn sóng phản hồi trái chiều. Một số đồng nghiệp trẻ cáo buộc tác giả đang tái lập cái nhìn soi mói mang tính giới tính của thập niên cũ, trong khi những người khác lại xem đó là một thử nghiệm phá vỡ quy chuẩn trang phục hàn lâm khắt khe. [1]

Trái với một cuốn tự truyện xuất bản dạng sách giấy nơi tác giả giữ quyền phán quyết cuối cùng, không gian mạng xã hội buộc người viết phải đối diện và bảo vệ hoặc xét lại cái nhìn của mình ngay lập tức. Vận dụng góc nhìn từ nhà lịch sử khoa học Bruno Latour về sự khác biệt giữa "khoa học đã hoàn thành" và "khoa học đang hình thành", quá trình viết tự truyện trực tuyến biến bản sắc cá nhân từ một cấu trúc cố định thành một tiến trình mở. Bản sắc không còn là điều được ghi chép lại sau khi mọi chuyện đã xong, mà là kết quả của sự thương lượng liên tục giữa ký ức cá nhân và phản hồi từ cộng đồng. [1]

Bài học từ sự công khai bản ngã

Việc chuyển dịch từ việc giữ kín kỷ niệm trong ngăn kéo sang chia sẻ từng mảnh ghép ký ức trên mạng xã hội đã chứng minh rằng ký ức con người không phải là một cuốn băng ghi hình bất biến. Khi được đưa ra ánh sáng của đối thoại công khai, ký ức trở nên sống động, linh hoạt và liên tục được hiệu chỉnh. Độc giả không chỉ giúp người viết sửa lại các chi tiết thực tế, mà quan trọng hơn, họ đóng vai trò như những tấm gương phản chiếu giúp bóc tách những ảo tưởng và sự tự dối bản thân mà cá nhân vô tình xây dựng qua thời gian. [1]

Cuối cùng, trải nghiệm viết tự truyện trên không gian số gợi mở một cách tiếp cận mới về bản sắc: sự thấu hiểu bản thân không đến từ việc tự cô lập để gặm nhấm quá khứ, mà từ sự dũng cảm mở ra cuộc hội thoại với người khác. Qua những phản hồi tức thì, con người học được cách đón nhận sự không hoàn hảo và tính bất định của chính mình, biến việc soi chiếu bản thân thành một hành trình thấu hiểu liên tục thay vì một kết luận đóng khung. [1]