Altar Stone sáu tấn có thể đã đến Stonehenge qua Doggerland như thế nào?

Một khối sa thạch nặng khoảng sáu tấn ở trung tâm Stonehenge có nguồn gốc từ đông bắc Scotland, cách đồng bằng Salisbury khoảng 700 km. Kết quả phân tích khoáng vật và mô hình dòng băng đưa ra lời giải khả dĩ cho chặng đầu: sông băng có thể đã cuốn đá tới vùng Dogger Bank, thuộc cảnh quan Doggerland khi ấy chưa chìm dưới Biển Bắc. Nhưng băng không thể đưa nó thẳng tới Stonehenge. Phần lớn hành trình còn lại, nếu giả thuyết này đúng, vẫn phải do con người thực hiện qua nhiều chặng. [1]

Vì thế, việc xác định quê quán địa chất của Altar Stone chưa khép lại bí ẩn mà chỉ làm câu hỏi rõ hơn: người thời tiền sử đã gặp khối đá ở đâu, chọn tuyến nào và vì sao họ dành công sức đưa nó đi xa đến vậy? Câu trả lời hiện nay là một chuỗi khả năng có mức độ chắc chắn khác nhau, từ dấu vết khoáng vật tương đối vững đến những đoạn đường mới chỉ được mô hình và địa hình gợi ý. [1]

Điều gì nối Altar Stone với Scotland?

Altar Stone là một khối sa thạch lớn nằm trong phần trung tâm của Stonehenge. Phân tích các hạt khoáng vật cho thấy vật liệu của nó đến từ khu vực đông bắc Scotland, được liên hệ với Orcadian Basin. Phát hiện này loại bỏ cách hình dung đơn giản rằng mọi khối đá của công trình đều được lấy từ vùng lân cận đồng bằng Salisbury. [1]

Tuy nhiên, nguồn gốc địa chất không phải nhật ký vận chuyển. Thành phần khoáng vật có thể giúp đối chiếu khối đá với một vùng nguồn, nhưng tự nó không ghi lại nơi đá từng dừng, thời điểm con người tiếp nhận hay phương tiện được sử dụng. Bởi vậy, nhóm nghiên cứu phải đặt kết quả định nguồn bên cạnh mô hình các dải băng cổ để xem thiên nhiên có thể đảm nhiệm phần nào quãng đường. [1]

Sông băng có thể đưa đá đi đến đâu?

Các mô hình được dùng để tái dựng chuyển động của băng trong kỳ băng hà cuối cùng ở Anh. Kết quả cho thấy tồn tại một khả năng để băng mang đá từ Scotland về phía Dogger Bank trong Biển Bắc. Đây là kết quả mô hình hóa một tuyến khả thi, không phải dấu vết chứng minh chính Altar Stone chắc chắn đã nằm trên một dòng băng cụ thể. [1]

Điểm quan trọng hơn là giới hạn của tuyến ấy. Nhóm nghiên cứu không tìm thấy đường băng khả thi nối trực tiếp vùng nguồn ở Scotland với Stonehenge. Nói cách khác, sông băng có thể giải thích một chặng đáng kể về phía nam, nhưng không thể thay thế vai trò của con người trên toàn bộ quãng đường tới miền nam nước Anh. [1]

Có thể hình dung sự khác biệt bằng một ví dụ: biết một kiện hàng từng được tàu đưa tới cảng không đồng nghĩa con tàu đã giao nó đến tận nhà. Dogger Bank, theo giả thuyết, đóng vai trò tương tự điểm kết thúc của chặng vận chuyển tự nhiên; từ đó phải có một mạng lưới di chuyển khác tiếp quản.

Vì sao Doggerland là mắt xích đáng chú ý?

Doggerland từng là một cảnh quan có người sinh sống ngoài bờ biển phía đông nước Anh, về sau bị nước Biển Bắc phủ lên. Khu vực này không có những phần đá gốc tự nhiên lộ ra, nên một tảng đá lớn xuất hiện tại đó cần được đưa đến từ nơi khác. Đặc điểm ấy khiến Dogger Bank trở thành vị trí phù hợp để xem xét khả năng đá do băng để lại. [1]

Từ đây xuất hiện một giả thuyết giàu ý nghĩa nhưng chưa được xác nhận: cư dân Doggerland có thể đã di chuyển Altar Stone khi cảnh quan thay đổi và mực nước biển dâng. Một khả năng được nêu ra là họ muốn đưa vật thể có giá trị ra khỏi vùng sắp ngập. Điều đó hàm ý khối đá có thể đã mang ý nghĩa văn hóa trước khi trở thành một phần của Stonehenge, nhưng hiện chưa có bằng chứng trực tiếp xác định động cơ ấy. [1]

Con người có thể hoàn thành hành trình ra sao?

Sau chặng Dogger Bank, con người vẫn phải đưa khối đá đi hàng trăm kilômét. Tuyến được đề xuất có thể kết hợp kéo trên đất liền với vận chuyển theo sông hoặc ven biển ở những nơi phù hợp. Berkshire Ridgeway cũng được xem là một hành lang tiềm năng hướng về đồng bằng Salisbury vì tuyến này đã được sử dụng vào khoảng thời gian Stonehenge được xây dựng. [1]

Các khả năng đó chưa tạo thành một lộ trình hoàn chỉnh. Chưa rõ đá rời Doggerland tại điểm nào, được vận chuyển bằng phương tiện gì, dừng bao nhiêu lần hoặc chặng đường sông và ven biển chiếm tỷ lệ ra sao. Cụm từ “hành trình nhiều chặng” vì thế mô tả một cách giải thích tổng quát: băng đưa đá đi một phần, còn các cộng đồng thời tiền sử đảm nhiệm những phần còn lại. [1]

Dù chưa biết kỹ thuật cụ thể, kích thước khối đá và sự đa dạng của địa hình khiến việc di chuyển khó có thể là hành động tức thời của một nhóm nhỏ. Nó đòi hỏi lựa chọn đường đi, phối hợp nhân lực và hiểu biết thực tế về cảnh quan. Đây là suy luận từ quy mô nhiệm vụ, không phải bằng chứng cho một cơ cấu tổ chức hay một nghi lễ cụ thể. [1]

Bí ẩn nào vẫn nằm dưới Biển Bắc?

Giả thuyết mới giải quyết được một mâu thuẫn quan trọng: Altar Stone có thể bắt đầu rời Scotland nhờ băng, trong khi việc đến Stonehenge vẫn là thành quả có chủ ý của con người. Nó cũng tránh giả định rằng một đoàn người phải kéo đá liên tục suốt khoảng 700 km từ chính vùng nguồn. [1]

Nhưng điểm nối quyết định vẫn chưa được tìm thấy. Các nhà nghiên cứu còn muốn thu hẹp vị trí nguồn đá ở đông bắc Scotland và khảo sát chi tiết hơn những tuyến mà cộng đồng tiền sử có thể sử dụng. Khi Doggerland hiện nằm dưới biển, việc kiểm tra một điểm dừng hay dấu vết vận chuyển tại đó đặc biệt khó khăn. [1]

Giá trị lớn nhất của cách giải thích này không nằm ở một tuyến đường đã được vẽ xong, mà ở việc chia câu hỏi thành các chặng có thể kiểm tra: đá hình thành ở đâu, băng có thể mang nó đến đâu và từ vị trí nào con người buộc phải tiếp quản. Altar Stone vì thế vừa là một vật liệu địa chất, vừa là dấu hiệu về những lựa chọn có chủ đích và khả năng phối hợp trên một cảnh quan đã đổi khác hoàn toàn. [1]