Amanita muscaria khác nấm psilocybin ra sao?

Một gói kẹo dẻo ghi “nấm ma thuật” có thể khiến người mua nghĩ đến nấm chứa psilocybin. Nhưng trong một trường hợp được mô tả tại Mỹ, sản phẩm lại ghi thành phần Amanita muscaria, loài nấm đỏ chấm trắng quen thuộc trong truyện cổ tích, bàn phím điện thoại và trò chơi Super Mario. Điểm cần hiểu sớm là hai loại nấm này không chỉ khác tên: các chất tác động chính của chúng đi vào những hệ thống khác nhau trong não, nên trải nghiệm và rủi ro cũng không thể đánh đồng. [1]

Vì sao sự nhầm lẫn vẫn dễ xảy ra? “Nấm ma thuật” là cách gọi gợi liên tưởng thương mại, trong khi psilocybin đã tạo ra một hình ảnh quen thuộc về chất gây ảo giác. Khi cái tên ấy được đặt lên sản phẩm Amanita muscaria, người tiêu dùng có thể tưởng mình đang mua một phiên bản tương đương, dù dữ liệu về liều dùng, tác dụng và độ an toàn của muscimol còn rất khác. [1]

Hai chất tác động lên não theo hai hướng

Psilocybin trong cơ thể được chuyển thành psilocin, chất trực tiếp tạo ra phần lớn hiệu ứng gây ảo giác. Psilocin kích hoạt thụ thể serotonin 5-HT2A, đặc biệt ở vỏ não và vùng vỏ não trước trán. Đây là những khu vực liên quan đến sự chú ý, cảm nhận và ý thức về bản thân. Các nghiên cứu quét não cho thấy những mạng lưới thường hoạt động đồng bộ có thể tách khỏi nhau, trong khi các vùng ít trao đổi lại bắt đầu liên lạc. Người dùng có thể cảm thấy bề mặt như chuyển động, màu sắc mạnh hơn hoặc thời gian không còn trôi theo nhịp quen thuộc. [1]

Muscimol, chất tác động chính của Amanita muscaria, lại chủ yếu ảnh hưởng đến thụ thể GABA-A. Thụ thể GABA-A thuộc hệ thống tín hiệu giúp kìm hãm hoạt động của tế bào thần kinh, cũng là hệ thống chịu ảnh hưởng của rượu và một số thuốc an thần thuộc nhóm benzodiazepine. Vì vậy, Amanita có thể gây buồn ngủ, mất phối hợp, lú lẫn và mất phương hướng; một số trường hợp còn có kích động hoặc ảo giác thính giác, thị giác. Nói ngắn gọn, psilocybin thường được nghiên cứu qua sự biến đổi mạnh của nhận thức, còn muscimol có thể tạo ra một hỗn hợp khó đoán hơn giữa an thần, mê sảng và ảo giác. [1]

Cùng là nấm nhưng không cùng một trải nghiệm

Sự khác biệt về cơ chế không chỉ là chi tiết hóa học. Trong một tự thí nghiệm được trình bày tại hội nghị năm 1967, nhà dược lý học Peter G Waser dùng muscimol tinh khiết dưới sự theo dõi của bác sĩ tâm thần Jules Angst. Ở mức thấp được ông báo cáo, ông gần như chỉ cảm thấy uể oải; ở mức cao hơn, ông ghi nhận chóng mặt, mất phối hợp, nói khó, co cơ không chủ ý, buồn ngủ và những thay đổi trong cảm nhận hình ảnh, âm thanh. Ông phân biệt các hiện tượng này với những ảo giác nhiều màu từng trải qua khi dùng LSD. [1]

Đây không phải một thử nghiệm liều hiện đại trên nhiều người, mà là một trường hợp tự thử nghiệm có giám sát. Các báo cáo độc chất và ca lâm sàng cũng cho thấy Amanita có thể gây an thần sâu, mê sảng hoặc mất ý thức trong tình huống nghiêm trọng. Đáng chú ý, ước tính LD50 trên chuột từng được dùng để cảnh báo về độc tính của muscimol, nhưng việc chuyển trực tiếp một con số từ động vật sang người là không chắc chắn. Điều có thể rút ra là nguy cơ của Amanita không nên được suy đoán từ danh tiếng “nấm ma thuật” gắn với psilocybin. [1]

Một chiếc kẹo không tự biến liều dùng thành an toàn

Bao bì có ghi số lượng không đồng nghĩa với việc liều dùng đã được xác lập tốt. Tác giả bài khảo sát tìm kiếm các nghiên cứu trên người, trong đó nhiều người nhận liều muscimol chuẩn hóa dưới sự theo dõi và được ghi nhận hệ thống về tác dụng phụ. Kết quả ông tìm thấy chủ yếu là ước tính độc tính, báo cáo ca bệnh, tư liệu lịch sử và thảo luận dân tộc dược học, chứ không phải một nền tảng nghiên cứu liều dùng hiện đại tương ứng với việc bán kẹo chứa chất tác động lên thần kinh tại cửa hàng. [1]

Vấn đề còn lớn hơn khi sản phẩm được đóng gói như đồ ăn thông thường. Một số sản phẩm được mô tả là thiếu bao bì chống trẻ em hoặc cảnh báo rõ ràng, trong đó có một loại được báo cáo chứa lượng muscimol cao. Một sản phẩm trông giống kẹo khiến người mua khó đánh giá mức độ nguy hiểm, đặc biệt khi nhãn hàng lại mượn cách gọi quen thuộc của nấm psilocybin. Với các sản phẩm như vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là “một viên có tác dụng gì”, mà còn là nhãn có phản ánh đúng chất và hàm lượng bên trong hay không. [1]

Từ soma đến “fly agaric”: phần nào là lịch sử, phần nào là suy đoán?

Amanita muscaria có một đời sống văn hóa dài hơn hình ảnh nấm trong truyện cổ tích. Nhà dân tộc học R Gordon Wasson từng lập luận rằng soma, thức uống nghi lễ trong các tôn giáo Ấn Độ cổ đại, được làm từ loài nấm này. Amanita cũng từng được liên hệ với ông già Noel, các chiến binh berserker Viking, Kitô giáo và cảnh cây nấm trong Alice’s Adventures in Wonderland. Tuy nhiên, các liên hệ ấy không có cùng mức độ chắc chắn và không thể gom thành một câu chuyện lịch sử duy nhất. [1]

Tên “fly agaric” thường được giải thích bằng khả năng dùng nấm như thuốc diệt ruồi tự nhiên; từ muscaria cũng bắt nguồn từ musca, tiếng Latinh có nghĩa là “ruồi”. Đây là một chi tiết ngôn ngữ và văn hóa, không phải bằng chứng cho thấy nấm có tác dụng giống psilocybin. Những câu chuyện dân gian có thể giúp giải thích vì sao Amanita xuất hiện dày đặc trong trí tưởng tượng đại chúng, nhưng không thay thế cho phân tích hóa học hay nghiên cứu an toàn. [1]

Khi hình tượng văn hóa trở thành hàng hóa

Trong thị trường kẹo và chocolate gắn nhãn nấm, ranh giới giữa tên gọi hấp dẫn và thành phần thực tế trở nên quan trọng. Một cuộc điều tra sản phẩm Diamond Shruumz tại Mỹ liên quan đến nhiều ca bệnh và các trường hợp tử vong có khả năng liên quan. Việc kiểm nghiệm sau đó cho thấy thành phần thay đổi giữa các sản phẩm: có mẫu không phát hiện muscimol, trong khi một số mẫu chứa psilocin, pregabalin hoặc các hợp chất liên quan đến kava. Điều này làm câu chuyện phức tạp hơn nhiều so với giả thuyết mọi triệu chứng đều do Amanita gây ra. [1]

Cuối năm 2024, cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ kết luận trong một bản ghi nhớ khoa học rằng Amanita muscaria và ba thành phần hoạt tính của nó, trong đó có muscimol, không đáp ứng tiêu chí để được xem là an toàn khi dùng trong thực phẩm tại Mỹ. Kết luận này không biến mọi câu chuyện về nấm thành một nhóm duy nhất. Nó chỉ nhấn mạnh một nguyên tắc thực tế: người mua có quyền biết mình đang dùng chất gì, còn tên “nấm ma thuật” không đủ để xác định cơ chế, liều lượng hay mức rủi ro. [1]

Amanita muscaria vì thế nên được nhìn như một loài nấm có lịch sử văn hóa riêng và dược lý riêng, không phải bản sao đỏ chấm trắng của nấm psilocybin. Hình ảnh cổ tích có thể làm nó trông thân thiện, nhưng vẻ ngoài, câu chuyện dân gian và nhãn hàng đều không trả lời được câu hỏi cốt lõi: trong chiếc kẹo là chất gì, ở hàm lượng nào, và đã được đánh giá an toàn đến đâu. [1]