Anh em nhà Knox: Bằng tiến sĩ hóa học trước rào cản màu da

Ngày đầu năm 1940, Lawrence H. Knox nhận bằng tiến sĩ hóa hữu cơ tại Harvard. Năm năm trước, anh trai ông là William Jr. đã lấy bằng tiến sĩ hóa lý tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Hai thành tựu trong cùng một gia đình không chỉ đến từ năng lực cá nhân: phía sau họ là nhiều thế hệ xem giáo dục như con đường mở rộng lựa chọn, dù mỗi bước tiến vẫn bị giới hạn bởi phân biệt chủng tộc. [1]

Câu chuyện nhà Knox cho thấy bằng cấp có thể giúp một người bước tới cánh cửa khoa học, nhưng không bảo đảm cánh cửa ấy sẽ mở. William và Lawrence đủ trình độ làm nghiên cứu ở cấp cao, song trong phần đầu sự nghiệp, những vị trí thực sự tương xứng chỉ xuất hiện khi nhu cầu nhân lực thời chiến làm suy yếu một số rào cản vốn đã khép chặt. [1]

Nền móng nào đưa hai anh em đến với khoa học?

Điểm khởi đầu nằm ở người ông Elijah Knox, sinh ra trong cảnh nô lệ tại North Carolina. Ông trở thành thợ mộc lành nghề, mua được tự do rồi chuyển lên phía bắc và định cư tại New Bedford, Massachusetts. Đến đời con trai Elijah là William Jacob, học vấn tiếp tục trở thành công cụ tiến thân: ông đạt kết quả cao trong kỳ thi công chức và làm việc tại bưu điện. [1]

Gia đình sau đó dành cơ hội học đại học cho ba người con trai, trong đó có William và Lawrence. Lựa chọn ấy không tự động tạo ra hai nhà hóa học, nhưng nó tạo điều kiện để năng lực của họ được phát hiện và rèn luyện. Nhìn theo chiều dài nhiều thế hệ, thành công của hai anh em là kết quả tích lũy: tự do giúp mở khả năng học tập, việc làm ổn định giúp duy trì gia đình, còn đại học đưa thế hệ sau vào cộng đồng khoa học. [1]

Các đại học tinh hoa đã mở cửa đến mức nào?

William vào Harvard năm 1921 nhưng bị loại khỏi ký túc xá dành cho sinh viên năm nhất vì màu da. Sự tách biệt ấy không chỉ là một xúc phạm mang tính biểu tượng. Theo hồi tưởng của ông, nó còn làm mất những cuộc trao đổi học thuật với bạn học và cơ hội nhận hỗ trợ từ giảng viên, tức những lợi ích không được ghi trong chương trình nhưng có ảnh hưởng lớn đến trải nghiệm đại học. [1]

Lawrence có quãng đời sinh viên thuận lợi hơn tại Bates College. Ông học hóa, tham gia các câu lạc bộ và chơi bóng bầu dục, dù trường vẫn áp dụng hạn ngạch đối với sinh viên thuộc các nhóm thiểu số. Sự khác biệt giữa hai anh em cho thấy việc được nhận vào học chưa phản ánh đầy đủ mức độ hòa nhập: cùng là trường chủ yếu dành cho người da trắng, mỗi nơi có thể tạo ra một môi trường xã hội rất khác. [1]

Vì sao học vị cao vẫn chưa đủ?

Sau khi tốt nghiệp, cả hai chủ yếu tìm được công việc giảng dạy tại các trường đại học dành cho người da đen, nơi điều kiện nghiên cứu thường nghèo nàn. William trở lại MIT để học cao hơn; Lawrence tiếp tục học tại Stanford rồi Harvard. Với họ, học thêm vừa là con đường chuyên môn, vừa là phản ứng trước một thị trường lao động đã thu hẹp lựa chọn theo màu da. [1]

Luận án của Lawrence nghiên cứu cơ chế phản ứng thế ái nhân, trong đó một nhóm nguyên tử bị thay thế bởi tác nhân giàu electron. Hợp chất ông tổng hợp không phản ứng theo cả hai con đường đang được đề xuất lúc bấy giờ, qua đó củng cố cách giải thích về cơ chế phản ứng trong điều kiện thông thường. Công trình được đánh giá cao, nhưng sau khi nhận bằng tiến sĩ, ông vẫn phải quay lại giảng dạy tại một trường dành cho người da đen vì thiếu lựa chọn khác. [1]

Chiến tranh đã thay đổi cơ hội nghề nghiệp ra sao?

Chiến tranh thế giới thứ hai làm tăng mạnh nhu cầu đối với nhân lực kỹ thuật. William tham gia một đơn vị nghiên cứu liên quan đến việc xử lý uranium hexafluoride, tập trung vào vấn đề ăn mòn, rồi được giao phụ trách một nhóm nghiên cứu toàn người da trắng. Đây là lần đầu ông cảm thấy mình thực sự thuộc về một cộng đồng khoa học đang hoạt động, thay vì chỉ đứng bên lề vì những giới hạn nghề nghiệp định sẵn. [1]

Lawrence cũng bước vào nghiên cứu thời chiến khi được tuyển cho một dự án liên quan đến quinine, chất dùng chống sốt rét. Sau chiến tranh, ông làm việc cho công ty hóa chất Nopco và có ít nhất bốn bằng sáng chế trong ba năm. Trong cả hai trường hợp, chiến tranh không xóa bỏ thành kiến; nó khiến các tổ chức cần chuyên môn của họ đến mức những quy tắc loại trừ trước đó trở nên khó duy trì hơn. [1]

Hai anh em đã chọn những di sản khác nhau thế nào?

William vào Eastman Kodak năm 1945, nghiên cứu chất hoạt động bề mặt trong nhũ tương ảnh và có 21 bằng sáng chế trong 25 năm làm việc. Tuy nhiên, ông vẫn gặp kỳ thị khi tìm nhà ở gần trường tốt cho con. Trải nghiệm ấy góp phần đưa ông đến hoạt động dân quyền tại Rochester, nơi ông tham gia các tổ chức, hội đồng chống phân biệt đối xử và thúc đẩy học bổng cho sinh viên thiểu số. [1]

Lawrence gắn bó chặt hơn với công việc trong phòng thí nghiệm. Tại Hickrill Chemical Research Foundation, ông cùng đồng nghiệp tạo ra bằng chứng thực nghiệm ủng hộ lý thuyết giải thích tính bền đặc biệt của một số hợp chất vòng. Sau này, tại Laboratorios Syntex ở Mexico, ông chuyển sang hóa học steroid, đồng tác giả 10 bài báo và nhận hơn 40 bằng sáng chế trong giai đoạn 1960–1965. [1]

Hai con đường ấy trả lời câu hỏi trung tâm theo cách khác nhau. Gia đình Knox đã tạo ra hai tiến sĩ hóa học nhờ một nền tảng giáo dục được bồi đắp qua nhiều thế hệ, sự kiên trì cá nhân và những người sẵn sàng công nhận năng lực của họ. Nhưng để năng lực trở thành nghề nghiệp, họ còn cần những thay đổi từ bên ngoài gia đình. William dùng vị thế đạt được để mở rộng cơ hội xã hội; Lawrence để lại dấu ấn chủ yếu qua thực nghiệm hóa học. Thành tựu của họ vì thế không tách khỏi các điều kiện quyết định ai được học, được tuyển dụng và được nhìn nhận như một nhà khoa học. [1]