Ignaz Semmelweis: bác sĩ cứu hàng nghìn sản phụ bằng một chậu nước clo rồi chết trong nhà thương điên

Tháng 4 năm 1847, cứ mười sản phụ nằm ở Phòng khám thứ Nhất của Bệnh viện Đa khoa Vienna thì gần hai người không bao giờ bế con mình. Tỷ lệ tử vong tháng đó chạm mốc 18,3%. Vài tuần sau, một bác sĩ trẻ gốc Hungary đặt một chậu dung dịch vôi clo trước cửa phòng khám và yêu cầu mọi đồng nghiệp nhúng tay vào trước khi chạm bệnh nhân. [2][1]

Con trai nhà buôn gia vị và bước rẽ bất ngờ

Ignaz Semmelweis là con thứ năm trong gia đình mười anh chị em. Cha ông, Josef Semmelweis, mở cửa hàng bán buôn gia vị và hàng tiêu dùng tại một ngôi nhà có tên gọi Meindl ở Buda, đặt tên tiệm là «Zum weißen Elefanten» — Tại Con Voi Trắng. Ngôi nhà ấy ngày nay trở thành Bảo tàng Lịch sử Y học Semmelweis, tọa lạc tại số 1–3 phố Apród, Budapest. [2][1]

Mùa thu năm 1837, Semmelweis vào Đại học Vienna theo ngành luật. Lý do ông chuyển sang học y không còn ai biết chắc, nhưng ông đã chuyển hướng và nhận bằng tiến sĩ y khoa vào năm 1844. Khi không xin được vị trí tại khoa nội, Semmelweis chọn chuyên ngành sản khoa — một quyết định nghe như thất bại nhỏ nhưng lại đặt ông vào đúng nơi mà lịch sử y học cần. Tại Vienna, ông theo học các thầy nổi tiếng: Carl von Rokitansky, Joseph Škoda và Ferdinand von Hebra. [1][2]

Hai phòng khám, hai số phận

Ngày 1 tháng 7 năm 1846, Semmelweis được bổ nhiệm làm trợ lý cho Giáo sư Johann Klein tại Phòng khám Sản khoa thứ Nhất. Nhiệm vụ hằng ngày gồm khám bệnh nhân mỗi sáng trước vòng thăm khám của giáo sư, giám sát các ca sinh khó và dạy sinh viên y khoa. [2]

Bệnh viện có hai phòng khám sản khoa. Phòng khám thứ Nhất — nơi Semmelweis làm việc — dành cho sinh viên y thực tập. Phòng khám thứ Hai, từ năm 1841, chỉ đào tạo nữ hộ sinh. Tỷ lệ tử vong bà mẹ ở Phòng khám thứ Nhất trung bình khoảng 10% do sốt hậu sản; Phòng khám thứ Hai thấp hơn đáng kể, dưới 4%. Sốt hậu sản phổ biến ở các bệnh viện giữa thế kỷ 19 và thường gây tử vong, với tỷ lệ dao động 10%–35%, đôi khi leo tới 40% tại một số bệnh viện lớn ở châu Âu và Mỹ. [2][4]

Phụ nữ bên ngoài bệnh viện biết rõ và van xin được vào Phòng khám thứ Hai. Semmelweis từng mô tả cảnh những người phụ nữ tuyệt vọng quỳ gối cầu xin không bị đưa vào Phòng khám thứ Nhất. Một số người thậm chí cố tình sinh con ngoài đường phố, giả vờ đã sinh trên đường đến bệnh viện để tránh bị nhận vào phòng khám chết chóc. [2][1]

Các cơ sở sản khoa kiểu này vốn được thành lập khắp châu Âu để giải quyết nạn giết trẻ sơ sinh ngoài hôn nhân, cung cấp dịch vụ miễn phí đổi lại việc phụ nữ trở thành đối tượng đào tạo cho bác sĩ và nữ hộ sinh. [2]

Cuộc truy tìm kẻ giết người vô hình

Semmelweis bắt đầu loại trừ từng giả thuyết. Quá tải? Không — Phòng khám thứ Hai luôn đông hơn mà tỷ lệ tử vong lại thấp hơn. Khí hậu? Không — hai phòng khám nằm sát nhau. Ông thậm chí thử thay đổi tư thế sinh của sản phụ và đề xuất rằng việc linh mục làm lễ hấp hối trong phòng khám khiến phụ nữ sợ hãi, góp phần gây sốt. Một chi tiết khiến ông đặc biệt bối rối: sốt hậu sản lại hiếm gặp ở những phụ nữ sinh ngoài đường phố, dù điều kiện vệ sinh tệ hơn nhiều. [2][1]

Bước ngoặt đến vào năm 1847, khi người bạn thân Jakob Kolletschka qua đời. Kolletschka bị một chiếc dao mổ của sinh viên đâm vào tay trong lúc khám nghiệm tử thi. Kết quả khám nghiệm thi thể Kolletschka cho thấy các thay đổi bệnh lý về hình thái và lâm sàng giống hệt những bà mẹ chết vì sốt hậu sản — Semmelweis tổng hợp các thay đổi ở phụ nữ chết sau sinh, ở trẻ sơ sinh và ở Kolletschka dưới khái niệm nhiễm khuẩn huyết (pyemia). Semmelweis lập tức nối hai đầu mối: ông và các sinh viên y mang «các hạt xác chết» trên tay từ phòng khám nghiệm tử thi đến khám bệnh nhân tại Phòng khám thứ Nhất. [1][2][8]

Semmelweis kết luận rằng một «vật liệu xác chết» không rõ ràng nào đó — ông chưa thể gọi tên vi khuẩn vì khoa học chưa tới đó — chính là thủ phạm. [2][1]

Chậu nước clo và phép màu thống kê

Semmelweis chọn dung dịch vôi clo (canxi hypoclorit) làm chất rửa tay vì ông nhận thấy nó hiệu quả nhất trong việc loại bỏ mùi hôi thối của mô nhiễm trùng từ phòng khám nghiệm tử thi. Từ giữa tháng 5 năm 1847, ông áp dụng quy trình bắt buộc: mọi bác sĩ và sinh viên phải rửa tay bằng dung dịch clo trước khi chạm bệnh nhân. [2][1]

Tháng 4, trước quy trình mới, tỷ lệ tử vong là 18,3%. Tháng 6 giảm xuống 2,2%. Tháng 7 còn 1,2%. Tháng 8 là 1,9%. Tổng cộng, tỷ lệ tử vong tại Phòng khám thứ Nhất giảm 90%, san bằng với Phòng khám thứ Hai. Lần đầu tiên kể từ khi bệnh viện áp dụng định hướng giải phẫu trong đào tạo, tỷ lệ tử vong bằng 0 trong hai tháng của năm sau đó. Năm 1848, Semmelweis mở rộng quy trình rửa tay cho tất cả dụng cụ tiếp xúc với bệnh nhân đang chuyển dạ. [2][1]

Bức tường của những quý ông

Lý thuyết y khoa thống trị thời bấy giờ dựa trên học thuyết «bốn thể dịch» — còn gọi là dyscrasia — với phương pháp điều trị chính là trích huyết. Bệnh tật được cho là lan truyền qua «không khí xấu» (miasma) hoặc mơ hồ hơn là do ảnh hưởng xấu từ khí hậu, bầu trời và địa thế. [2]

Nhưng rào cản không chỉ là khoa học. Một số bác sĩ cảm thấy bị xúc phạm khi được gợi ý phải rửa tay, cho rằng địa vị quý ông của họ không tương thích với ý tưởng rằng bàn tay họ có thể bẩn. Các đồng nghiệp mô tả Semmelweis là người kỳ lạ và lập dị, khiến ý tưởng của ông càng khó được chấp nhận. [2][1][5]

Ferdinand von Hebra — biên tập viên tạp chí y học hàng đầu của Áo và cũng là thầy Semmelweis — đã công bố phát hiện của trò mình trong các số tháng 12 năm 1847 và tháng 4 năm 1848. Hebra tuyên bố rằng công trình này có tầm quan trọng ngang với việc Edward Jenner giới thiệu tiêm chủng đậu bò để phòng bệnh đậu mùa. Cuối năm 1848, một sinh viên cũ trình bày công trình trước Hội Y khoa và Phẫu thuật Hoàng gia ở London, và bài đánh giá xuất hiện trên tạp chí The Lancet. Tuy vậy, tại giai đoạn then chốt này, bản thân Semmelweis chưa xuất bản bất kỳ công trình nào; mọi thứ giới y khoa biết đều qua các báo cáo thứ cấp do đồng nghiệp và sinh viên viết. [1]

Sự thật và lời đồn: Semmelweis có phát hiện giống hệt Oliver Wendell Holmes?

Holmes đọc bài báo «The Contagiousness of Puerperal Fever» trước Boston Society for Medical Improvement năm 1843, đăng trên New England Quarterly Journal of Medicine and Surgery — một tạp chí có lượng phát hành rất nhỏ, ngừng xuất bản sau một năm. Bài báo gần như không ai biết cho đến khi được tái bản thành cuốn sách nhỏ «Puerperal Fever, as a Private Pestilence» vào năm 1855. [3]

Holmes lập luận rằng sốt hậu sản có thể lây từ người sang người. Semmelweis cảnh báo rộng hơn: ông nói về mọi vật liệu hữu cơ đang phân hủy, không chỉ sự lây nhiễm từ nạn nhân sốt hậu sản. James Young Simpson từng cho rằng hai ông nói cùng một chuyện, nhưng so sánh đó bỏ qua phạm vi rộng hơn trong quan sát của Semmelweis. [1]

Nhà sản khoa hàng đầu Philadelphia, Charles D. Meigs, gọi lập luận của Holmes là «jejune and fizzenless dreamings» — những mơ mộng nhạt nhẽo, vô vị của một cây bút non tay — và tuyên bố rằng bất kỳ thầy thuốc nào gặp nhiều ca sốt hậu sản chỉ đơn giản là «kẻ xui xẻo». [3]

Cách mạng, chính trị và cuộc lưu đày

Năm 1848, làn sóng cách mạng bùng nổ khắp châu Âu. Ngày 13 tháng 3 năm 1848, sinh viên biểu tình ở Vienna đòi quyền dân sự, do sinh viên y và giảng viên trẻ dẫn đầu. Không có bằng chứng cho thấy Semmelweis cá nhân tham gia, nhưng một số anh em ông bị trừng phạt vì hoạt động trong phong trào độc lập Hungary. Giáo sư Johann Klein — sếp trực tiếp của Semmelweis — là người Áo bảo thủ, có khả năng lo ngại với các phong trào độc lập và được biết là không tin tưởng Semmelweis. [2]

Klein chọn Carl Braun thay vì Semmelweis cho vị trí trợ lý, bất chấp đơn xin của Semmelweis được Joseph Škoda và Carl von Rokitansky ủng hộ. Ngày 20 tháng 3 năm 1849, nhiệm kỳ của Semmelweis hết hạn. Ông buộc phải rời phòng khám sản khoa, rời Vienna, và quay trở về Pest. [1]

Năm 1851, Semmelweis đảm nhận vị trí bác sĩ trưởng danh dự — không lương — tại khoa sản của Bệnh viện St. Rochus nhỏ ở Pest. Khi ông đến thăm bệnh viện lần đầu vào năm 1850, cảnh tượng trước mắt là một xác chết mới, một bệnh nhân đang hấp hối và bốn người khác bị bệnh nặng vì sốt hậu sản. Sau khi Semmelweis tiếp quản, trong giai đoạn 1851–1855, chỉ có 8 bệnh nhân chết trên 933 ca sinh — tỷ lệ 0,85%. Giáo sư sản khoa Đại học Pest, Ede Flórián Birly, không bao giờ áp dụng phương pháp của Semmelweis và tiếp tục tin rằng sốt hậu sản là do sự không sạch sẽ của ruột. [2]

Điều ít ai biết: người tiên phong tự phá hủy cơ hội của mình

Semmelweis có những điểm yếu nghiêm trọng trong cách bảo vệ phát hiện của mình. Thống kê rõ ràng liên tục thuyết phục bản thân ông, nhưng ông chủ yếu dùng ngòi bút để tranh luận một cách mạnh mẽ thay vì thực hiện thí nghiệm trên động vật — điều hoàn toàn có thể làm được. Alexander Frankel, trợ lý cũ và người viết tiểu sử của nhà phẫu thuật Theodor Billroth, sau này phê bình rằng Semmelweis lẽ ra phải bảo vệ khám phá bằng sự kiện thay vì bằng sự cuồng tín. Chính Billroth, chỉ vài năm sau cái chết của Semmelweis, đã thực hiện các thí nghiệm công phu về Coccobacteria — có ảnh hưởng quan trọng đến cả Robert Koch. [8]

Năm 1857, Semmelweis kết hôn với Maria Weidenhoffer (1837–1910); họ có năm người con. Năm 1858, ông cuối cùng tự xuất bản bài viết «The Etiology of Childbed Fever». Năm 1861, ông cho ra cuốn sách tổng hợp mang tên «Etiology, Concept and Prophylaxis of Childbed Fever». Cuốn sách ngay lập tức gặp làn sóng phản đối quốc tế, dù ngày nay nó được công nhận là tác phẩm kinh điển tiên phong. [2][1][4]

Khi sách bị phớt lờ hoặc chế giễu, Semmelweis bắt đầu viết thư ngỏ ngày càng giận dữ cho các nhà sản khoa châu Âu nổi tiếng, đôi khi lên án họ là những kẻ giết người vô trách nhiệm. Vợ ông và những người cùng thời cho rằng ông đang mất trí. Năm 1865, Semmelweis bị đưa vào nhà thương điên Landesirrenanstalt Döbling. Theo một nguồn, ông bị lừa đến đó, và khi cố trốn thoát, lính gác đánh ông dữ dội. Mười bốn ngày sau khi bị giam, Semmelweis chết vì sốc nhiễm khuẩn do vết thương hoại thư ở bàn tay phải — vết thương có thể do bị đánh gây ra. Ông mất ngày 13 tháng 8 năm 1865, thọ 47 tuổi. [1][3][9]

Các giả thuyết về sự thất bại của Semmelweis

Theodore G. Obenchain, trong cuốn «Genius Belabored», đề xuất giả thuyết rằng Semmelweis có thể mắc rối loạn lưỡng cực, điều này ảnh hưởng đến cách đồng nghiệp đánh giá phương pháp của ông. Obenchain cũng chỉ ra rằng y học lúc đó vẫn bị ảnh hưởng bởi truyền thống Cơ Đốc giáo cho rằng những nguy hiểm khi sinh con là điều cố hữu trong cuộc sống phụ nữ — một niềm tin khiến việc chấp nhận rằng bác sĩ mới là nguyên nhân trở nên đặc biệt khó nuốt. [5]

Một nhà nghiên cứu lịch sử khoa học lập luận rằng sự kháng cự với đóng góp đột phá của các nhà khoa học vô danh là hiện tượng phổ biến, và «cấu thành rào cản đơn lẻ đáng gờm nhất đối với tiến bộ khoa học». Semmelweis lúc đó chỉ là trợ lý trẻ, không có công bố chính thức nào mang tên mình, đối đầu với toàn bộ hệ thống niềm tin của giới thượng lưu y khoa. [1]

Một yếu tố quan trọng khác: các phát hiện của Semmelweis thiếu nền tảng lý thuyết khoa học. Lý thuyết vi trùng về bệnh tật chỉ ra đời vào những năm 1860–1870, khi Louis Pasteur, Joseph Lister và Robert Koch phát triển nó. Dung dịch clo của Semmelweis hoạt động, nhưng ông không thể giải thích vì sao — và trong khoa học thế kỷ 19, một phương pháp không có lý thuyết kèm theo dễ bị gạt sang một bên. [1]

Di sản trên sân khấu và màn hình

Vở kịch «Dr Semmelweis» do Stephen Brown và Mark Rylance viết đã công diễn lần đầu tại Bristol Old Vic, với Rylance thủ vai chính. Tại Hungary, nhà văn-đạo diễn Gárdos Péter cùng Geszti Péter nộp kế hoạch làm phim tiểu sử cho Viện Phim Quốc gia Hungary, nhưng bị từ chối với lý do «Viện hình dung cách tiếp cận khác». Viện tài trợ 2,26 tỷ forint cho một dự án phim khác của đạo diễn Koltai Lajos, mang tựa «A láthatatlan gyilkos» — Kẻ giết người vô hình. Gárdos Péter sau đó xuất bản tiểu thuyết «Semmelweis Ignác rövid boldogsága» (Hạnh phúc ngắn ngủi của Ignác Semmelweis) dựa trên kịch bản phim chưa được thực hiện, và nhận xét rằng số phận Semmelweis mang giá trị biểu tượng, đặt câu hỏi ai chịu trách nhiệm khi «một người tài năng như vậy bị phá hủy tàn bạo, bị đánh đến chết trong một nhà thương điên gần Vienna». [7][6]

Ngày 20 tháng 3 năm 2020, giữa đại dịch COVID-19, Google Doodle tôn vinh Semmelweis bằng hình minh họa cách rửa tay đúng cách, đánh dấu 173 năm kể từ khi ông được bổ nhiệm làm bác sĩ trưởng tại Vienna. Cùng thời điểm, CDC Mỹ khuyến nghị rửa tay thường xuyên ít nhất 20 giây như biện pháp bảo vệ tốt nhất. [9]

Chậu nước clo cho hôm nay

Semmelweis được gọi là «cứu tinh của những người mẹ» và «cha đẻ của kiểm soát nhiễm khuẩn», đồng thời là «tổ tiên thiên tài của vi khuẩn học». Sốt hậu sản đã trở nên hiếm gặp ở các nước phát triển nhờ công trình của Semmelweis và Holmes, sự chấp nhận dần dần các thủ tục vô trùng và sự sẵn có của kháng sinh. [2][8][3][1]

Nhưng cuộc chiến chưa thắng hoàn toàn. Một bài tổng quan về Semmelweis («Medicine in stamps – Ignaz Semmelweis and Puerperal Fever»), đăng năm 2013 trên Journal of the Turkish German Gynecological Association, dẫn các ước tính: nhiễm khuẩn bệnh viện xảy ra ở 2 triệu bệnh nhân mỗi năm tại Mỹ, gây ra 90.000 ca tử vong và tiêu tốn thêm 4,5–5,7 tỷ đô la. Việc rửa tay chỉ được thực hiện một phần ba đến một nửa số lần cần thiết so với khuyến nghị. [2]

Bài học mà Semmelweis để lại không phải là lời kêu gọi chung chung «hãy rửa tay». Tỷ lệ tử vong giảm 90% ở Phòng khám thứ Nhất là sự thật thống kê rõ ràng — nhưng vì khoa học chưa có lý thuyết vi trùng, giới y khoa đã chọn tin vào hệ thống niềm tin cũ hơn là tin vào con số. [2][1][4]

Nguồn

1. Ignaz Semmelweis (Wikipedia) (en.wikipedia.org, bách khoa)
2. Medicine in stamps-Ignaz Semmelweis and Puerperal Fever - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
3. Oliver Wendell Holmes (1809–1894) and Ignaz Philipp Semmelweis (1818–1865): Preventing the Transmission of Puerperal Fever - PMC (www.ncbi.nlm.nih.gov, nguồn gốc)
4. The etiology, concept, and prophylaxis of childbed fever : Semmelweis, Ignác Fülöp, 1818-1865 : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive (archive.org, nguồn gốc)
5. Project MUSE - Genius Belabored (muse.jhu.edu, bài viết)
6. Az is bolond, aki zsenivé lesz Magyarországon – ilyen lenne Thuróczy Szabolcs az el nem készült Semmelweis-filmben | 24.hu (24.hu, bài viết)
7. Dr Semmelweis | Bristol Old Vic (bristololdvic.org.uk, bài viết)
8. The prophet of bacteriology: Ignac Semmelweis (1818-1865) (web.archive.org, bài viết)
9. Google Doodle honors handwashing pioneer Dr. Ignaz Semmelweis - CNET (www.cnet.com, bài viết)

Ảnh: Ignaz Semmelweis — József Borsos / Albert Doctor, Public domain, qua Wikimedia Commons.