Ảnh PET gợi ý gì về hệ dopamine ở người mắc Long COVID?

Vì sao một số người đã qua đợt COVID-19 vẫn mệt mỏi, mất động lực, vận động chậm hoặc khó nhớ? Một nghiên cứu do Trung tâm Sức khỏe Tâm thần và Nghiện của Canada dẫn đầu gợi ý rằng hệ dopamine trong não có thể là một phần của lời giải. Ảnh chụp cắt lớp phát xạ positron, gọi tắt là PET, cho thấy một chỉ dấu liên quan đến các đầu tận cùng của neuron dopamine thấp hơn tại những vùng chính của thể vân ở nhóm mắc Long COVID. [1]

Phát hiện đáng chú ý không chỉ nằm ở mức chỉ dấu thấp hơn. Thay đổi tại từng vùng của thể vân còn đi cùng những biểu hiện khác nhau, gồm mất động lực, vận động chậm và khó khăn về trí nhớ. Kết quả vì thế cung cấp một hướng giải thích sinh học cho một số triệu chứng thường được gọi chung là “não mờ”. Tuy nhiên, đây là mối liên hệ được quan sát ở nhóm tham gia nghiên cứu, không phải kết luận rằng mọi trường hợp Long COVID đều bắt nguồn từ dopamine. [1]

PET đã đo được điều gì?

PET không quay phim một neuron đang hoạt động và cũng không trực tiếp đếm số neuron đã mất. Trong nghiên cứu này, kỹ thuật hình ảnh được dùng để đo VMAT2, tên viết tắt của chất vận chuyển monoamine dạng túi. Đây là một chỉ dấu đã được sử dụng để đánh giá tình trạng của các đầu tận cùng của neuron dopamine. Có thể hiểu đầu tận cùng là phần cuối của neuron, nơi tín hiệu hóa học được giải phóng để truyền thông tin sang tế bào nhận. [1]

So với người khỏe mạnh, nhóm mắc Long COVID có mức chỉ dấu này thấp hơn tại tất cả các vùng chính của thể vân được khảo sát. Mức VMAT2 giảm gợi ý mật độ đầu tận cùng của neuron dopamine có thể thấp hơn. Cách đọc thận trọng là ảnh PET phát hiện một bất thường liên quan đến tính toàn vẹn của hệ dopamine; riêng phép đo này không cho thấy từng neuron đã thay đổi ra sao và cũng không xác định chính xác thời điểm thay đổi bắt đầu. [1]

Vì sao thể vân liên quan đến các triệu chứng?

Thể vân là một nhóm vùng não tham gia điều chỉnh động lực, vận động và suy nghĩ. Dopamine thường được nhắc đến như chất dẫn truyền liên quan đến phần thưởng, nhưng vai trò của nó không chỉ giới hạn ở cảm giác dễ chịu. Hệ dopamine còn góp phần tạo điều kiện để bắt đầu hành động, duy trì nỗ lực, học từ kết quả và phối hợp vận động. Bởi vậy, bất thường tại thể vân có thể biểu hiện thành nhiều khó khăn khác nhau thay vì một triệu chứng duy nhất. [1]

Có thể hình dung bằng một ví dụ đời thường: một người vẫn hiểu rằng mình cần đứng dậy và hoàn thành một công việc ngắn, nhưng việc bắt đầu hoặc duy trì hành động lại đòi hỏi nỗ lực lớn bất thường. Ví dụ này chỉ giúp phân biệt mất động lực với việc không biết phải làm gì. Nghiên cứu PET không tái hiện tình huống đó; nó so sánh chỉ dấu sinh học trong não rồi đối chiếu mức thay đổi với các biểu hiện được đánh giá ở người tham gia.

Từng vùng thay đổi đi cùng biểu hiện nào?

Các mối liên hệ được ghi nhận có vị trí tương đối cụ thể. Chỉ dấu thấp hơn tại thể vân bụng đi cùng tình trạng mất động lực nghiêm trọng hơn. Mức giảm ở putamen lưng liên quan đến vận động chậm hơn, còn thay đổi tại vùng nhân đuôi liên quan đến khó khăn về trí nhớ. Như vậy, nghiên cứu không chỉ đặt các triệu chứng dưới một nhãn chung mà còn đối chiếu chúng với những phần khác nhau trong cùng hệ thống thể vân. [1]

Sự phân bố này gợi ý rằng những biểu hiện thường xuất hiện cùng Long COVID có thể liên quan đến các thành phần khác nhau của hệ dopamine. Dù vậy, “đi cùng” không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả đã được xác lập. Ảnh PET chưa cho biết mức chỉ dấu thấp hơn tạo ra triệu chứng, triệu chứng và thay đổi sinh học cùng phát sinh từ một quá trình khác, hay các yếu tố đó tác động qua lại. Kết quả cũng không biến dopamine thành lời giải duy nhất cho bệnh cảnh vốn có nhiều biểu hiện. [1]

Viêm não có thể nằm ở đâu trong cơ chế?

Công trình PET được đặt cạnh một nghiên cứu trước đó của cùng nhóm, trong đó người mắc Long COVID có mức viêm trong não cao bất thường. Tình trạng viêm được ghi nhận rõ hơn tại những vùng chứa nhiều neuron phóng thích dopamine. Khi xem hai kết quả cùng nhau, các nhà nghiên cứu đề xuất khả năng viêm kéo dài có liên quan đến tổn thương ở các đầu tận cùng của neuron dopamine. Đây là giả thuyết kết nối hai nhóm quan sát, chưa phải một chuỗi nguyên nhân đã được theo dõi trọn vẹn. [1]

Mô hình đang được cân nhắc có thể diễn giải theo từng bước: phản ứng viêm trong não tồn tại sau nhiễm virus; các vùng giàu neuron dopamine chịu tác động; chỉ dấu VMAT2 tại thể vân giảm; rồi mức giảm ở từng vùng đi cùng các vấn đề về động lực, vận động hoặc trí nhớ. Điểm còn bỏ ngỏ là thứ tự và cơ chế nối giữa các bước. Nghiên cứu cho thấy chúng có thể liên quan, nhưng chưa chứng minh viêm là nguyên nhân trực tiếp làm giảm VMAT2 ở từng người. [1]

Phát hiện này có ý nghĩa gì với điều trị?

Kết quả mở ra một hướng nghiên cứu điều trị tập trung trực tiếp hơn vào chức năng dopamine, bên cạnh những công trình về miễn dịch và viêm não. Nhóm nghiên cứu nêu khả năng tái sử dụng các thuốc làm tăng hoạt động của neuron phóng thích dopamine, gồm tiền chất dopamine và thuốc ức chế quá trình chuyển hóa dopamine. Đây mới là đề xuất để thử nghiệm, không phải bằng chứng rằng những thuốc đó đã có hiệu quả với Long COVID hoặc có thể được dùng như một phương pháp điều trị hiện hành. [1]

Theo kế hoạch được công bố, một thử nghiệm lâm sàng sẽ kiểm tra liệu điều chỉnh hoạt động dopamine có cải thiện trí nhớ, động lực và mệt mỏi hay không. Thử nghiệm mới có thể trả lời câu hỏi quan trọng mà ảnh PET chưa giải quyết: một chỉ dấu sinh học thấp hơn có chuyển thành mục tiêu điều trị hữu ích hay không. Cho đến khi có kết quả, đóng góp rõ nhất của nghiên cứu là thu hẹp câu hỏi từ “não mờ đến từ đâu” thành những mối liên hệ cụ thể giữa từng vùng thể vân và từng nhóm triệu chứng. [1]