Annales de chimie đã tạm ngừng xuất bản thế nào giữa Cách mạng Pháp?

Trên những tập đầu của Annales de chimie, cách ghi năm bỗng chuyển sang niên hiệu của Cộng hòa Pháp. Tên và danh xưng của các biên tập viên cũng lần lượt thay đổi; một số người biến mất hẳn khỏi trang tên sách. Antoine-Laurent Lavoisier, nhân vật trung tâm khi tạp chí ra đời, bị xử tử trong thời kỳ Khủng bố. Những chi tiết tưởng như chỉ thuộc về hình thức xuất bản thực ra ghi lại việc một cộng đồng khoa học phải điều chỉnh từng bước trước biến động chính trị. [1]

Câu trả lời ngắn gọn là Annales de chimie đã thích nghi bằng ngôn ngữ, danh xưng và nhân sự, nhưng vẫn phải tạm ngừng xuất bản trong giai đoạn này. Cách mạng ban đầu mở đường cho tạp chí thoát khỏi kiểm duyệt hoàng gia; về sau, chính bất ổn, đàn áp và thiếu vật tư lại khiến ban biên tập tan tác. Lịch sử của ấn phẩm vì thế không chỉ nằm trong các bài hóa học mà còn hiện ra ở lịch, tên người và khoảng trống trong việc xuất bản các số báo. [1]

Vì sao cách mạng từng mở đường cho tạp chí?

Ý tưởng lập Annales de chimie xuất hiện từ năm 1787, khi Pierre-Auguste Adet đề xuất một ấn phẩm hóa học theo mẫu Chemische Annalen của Lorenz Crell. Dự định ban đầu khá dè dặt: dịch nội dung từ tạp chí Đức và có thể bổ sung phần tóm tắt công trình ở châu Âu. Tuy nhiên, cơ chế kiểm duyệt của hoàng gia khiến Lavoisier lo rằng một tạp chí có bài nguyên bản và xuất bản thường xuyên sẽ khó được chấp thuận. Phương án được phía quản lý hé mở chỉ là bản dịch đơn thuần, phát hành theo quý, điều mà ông cho rằng sẽ khiến thông tin nhanh chóng lạc hậu. [1]

Khi quyền lực hoàng gia suy yếu và kiểm duyệt nhà nước bị bãi bỏ, trở ngại xuất bản cũng thay đổi. Nhóm của Lavoisier có thể đưa Annales de chimie thành một diễn đàn hóa học bằng tiếng Pháp thay vì chỉ làm bản sao chậm trễ của một ấn phẩm nước ngoài. Trường hợp này cho thấy tự do xuất bản tác động đến khoa học ở cấp độ rất cụ thể: nó quyết định ai được công bố, nội dung nào được xem là chấp nhận được và tri thức có thể lưu chuyển nhanh đến đâu. [1]

Trang tên sách đã ghi lại điều gì?

Dấu vết chính trị xuất hiện sớm trên phần tưởng như hành chính của tạp chí. Sau năm đầu, dòng thể hiện đặc quyền của Académie des sciences không còn trên trang tên sách. Khi đặc quyền quý tộc bị xóa bỏ, các thành tố như “de” cùng tước hiệu của một số biên tập viên cũng biến mất. Guyton de Morveau chuyển dần sang tên Guyton; trong một thời gian, tạp chí phải ghi thêm rằng ông trước đây mang tên de Morveau, có lẽ để độc giả vẫn nhận ra nhà hóa học quen thuộc. Về sau, cách gọi trang trọng “messieurs” trước danh sách biên tập viên cũng bị bỏ. [1]

Các thay đổi ấy không làm biến đổi một phản ứng hóa học, nhưng chúng thay đổi cách người làm khoa học được giới thiệu trước công chúng. Trang tên sách đồng thời trả lời nhiều câu hỏi: cơ quan nào bảo trợ ấn phẩm, địa vị xã hội nào còn được thừa nhận và tên tuổi nào vẫn có giá trị nhận diện. Khi đặt nhiều tập liên tiếp cạnh nhau, người đọc có thể thấy trật tự chính trị mới đi vào tạp chí không bằng một tuyên bố duy nhất mà qua hàng loạt sửa đổi nhỏ, lặp lại ở mỗi lần in. [1]

Các biên tập viên thích nghi ra sao?

Không có một phản ứng chung cho toàn ban biên tập. Guyton tham gia sâu vào chính trị cách mạng và điều chỉnh tên gọi cho phù hợp với việc xóa bỏ tước hiệu. Philippe Frédéric Dietrich từng giữ chức thị trưởng Strasbourg trong giai đoạn đầu, nhưng sau đó bị các đối thủ chính trị công kích. Ông rời khỏi danh sách biên tập viên, rồi bị Tòa án Cách mạng kết án và xử tử vào cuối năm 1793. Sự biến mất của một cái tên trên tạp chí vì thế có thể phản ánh một đứt gãy thực sự trong đời sống của người đứng sau ấn phẩm. [1]

Sự thích nghi ở đây không đơn giản là đổi từ ngữ để tiếp tục làm việc như cũ. Mỗi thành viên còn phải đối diện với quá khứ nghề nghiệp, quan hệ xã hội và vị trí của mình trong chế độ mới. Một danh xưng có thể được bỏ tương đối nhanh, nhưng những liên hệ từng đem lại thu nhập hoặc quyền lực không dễ biến mất khỏi ký ức công chúng. Ban biên tập vì vậy ngày càng khó hoạt động như một nhóm khoa học tách biệt với những lựa chọn chính trị của từng người. [1]

Vì sao Lavoisier không được bảo vệ bởi danh tiếng khoa học?

Lavoisier từng đầu tư vào Ferme générale, tổ chức tư nhân thu một số loại thuế theo hợp đồng với nhà vua. Công việc này đem lại nguồn lực để ông theo đuổi nghiên cứu, nhưng cũng gắn ông với một bộ máy bị căm ghét. Ông còn liên quan đến kế hoạch xây tường thuế quan quanh Paris, một công trình khiến việc thu thuế hàng hóa vào thành phố chặt chẽ hơn. Trong bối cảnh cách mạng, hình ảnh nhà hóa học và hình ảnh người thu thuế không thể được tách riêng theo cách có lợi cho ông. [1]

Lavoisier cố chứng minh mình hữu ích cho chế độ mới, trong đó có công việc liên quan đến hệ đo lường. Nhưng khi các cựu thành viên Ferme générale bị truy cứu, thành tựu khoa học không tạo ra một vùng miễn trừ. Ông ra trình diện, bị xét xử cùng những người thu thuế khác và bị đưa lên máy chém ngày 8 tháng 5 năm 1794. Kết cục ấy giải thích vì sao việc nhìn Annales de chimie chỉ như sản phẩm của một nhà bác học sẽ bỏ sót phần quyết định: Lavoisier đồng thời là một người tham gia vào các thiết chế kinh tế của chế độ cũ. [1]

Điều gì khiến tạp chí phải tạm ngừng xuất bản?

Annales de chimie không tạm ngừng xuất bản trong giai đoạn này chỉ vì mất một cá nhân. Trong thời kỳ Khủng bố, ban biên tập không còn vận hành bình thường: một số người bị cuốn vào công việc chính trị, một số bị bắt hoặc bị xử tử, trong khi giấy in ngày càng khó kiếm. Số cuối cùng trước khi hoạt động xuất bản bị gián đoạn xuất hiện vào tháng 9 năm 1793, cũng là tháng cảnh sát đến khám nhà Lavoisier. Việc xuất bản tạm dừng trước khi ông bị xử tử, cho thấy sự đổ vỡ tổ chức đã diễn ra trong lúc hiểm họa chính trị còn đang tăng lên. [1]

Một tạp chí cần nhiều hơn các bản thảo hay. Nó còn cần người biên tập có thể gặp nhau, hệ thống in ấn hoạt động, vật liệu sẵn có và một môi trường trong đó cộng tác không đẩy người tham gia vào nguy hiểm. Khi từng điều kiện ấy suy yếu cùng lúc, đổi lịch hay sửa danh xưng chỉ giúp ấn phẩm thích nghi ở bề mặt; chúng không thể thay thế một ban biên tập và chuỗi sản xuất ổn định. Annales de chimie đã phản ứng linh hoạt trong vài năm, nhưng đến một thời điểm, việc duy trì xuất bản trong giai đoạn đó không còn là vấn đề ý chí. [1]

Ngày nay, những tập sách còn lại cho phép đọc lịch sử theo hai lớp. Bài viết bên trong lưu giữ hoạt động hóa học, còn hình thức của từng tập lưu giữ môi trường đã định hình hoạt động ấy. Một niên hiệu mới, một tước hiệu bị xóa hay một tên người vắng mặt đều là dấu vết của quá trình khoa học thương lượng với quyền lực. Annales de chimie vì thế nhắc rằng tri thức có thể hướng tới tính phổ quát, nhưng phương tiện chuyên chở tri thức luôn được làm ra trong một xã hội cụ thể. [1]