Ba trái tim và dòng máu xanh: Bạch tuộc khác chúng ta đến mức nào?

Một con bạch tuộc bò qua đá, luồn tay vào khe hẹp rồi đổi hướng gần như không cần xoay cả cơ thể. Nó quen thuộc trong hình ảnh biển cả, nhưng càng quan sát kỹ càng khó dùng cơ thể người làm khuôn để hiểu nó.

Ba trái tim, chất vận chuyển oxy khiến máu có màu xanh, những cánh tay vừa linh hoạt vừa nhạy cảm: các chi tiết ấy dễ trở thành một danh sách “sự thật khó tin”. Tuy nhiên, chúng thú vị hơn khi được đặt vào cùng một câu hỏi: cơ thể này giải quyết việc sống dưới nước như thế nào?

Ba trái tim không làm cùng một việc

Theo Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Anh, bạch tuộc có một tim bơm máu đi nuôi cơ thể và hai tim đưa máu qua mang. Mang là nơi trao đổi khí với nước. Vì thế, ba tim không phải ba chiếc máy dự phòng hoàn toàn giống nhau, cứ một chiếc mệt thì chiếc khác làm thay.

Cách sắp xếp ấy cho thấy một nguyên tắc thường bị bỏ qua khi so sánh động vật: số lượng cơ quan không tự nói lên mức độ “cao cấp”. Muốn hiểu, cần biết từng bộ phận làm gì và chúng phối hợp ra sao. Ba tim không khiến bạch tuộc trở thành phiên bản mạnh hơn của người; đó là một cấu trúc cơ thể khác. Nguồn: Natural History Museum

Một ví dụ đời thường là hệ thống nước có nhiều máy bơm ở những công đoạn khác nhau. Không thể chỉ đếm máy bơm rồi kết luận hệ thống nào tốt hơn nếu không biết nó phục vụ mục đích gì. Phép so sánh giúp nhìn vào chức năng, thay vì dừng ở con số gây ngạc nhiên.

Máu xanh không phải một hiệu ứng trang trí

Ở người, hemoglobin chứa sắt tham gia vận chuyển oxy và góp phần tạo màu đỏ của máu. Bạch tuộc sử dụng hemocyanin, một protein có đồng, với màu xanh khi gắn oxy. Đây là khác biệt hóa học, không phải màu sắc được cơ thể tạo ra để thu hút bạn tình hay ngụy trang.

Màu máu không nên bị lẫn với khả năng đổi màu da. Hai hiện tượng liên quan những cấu trúc và chức năng khác nhau. Một hình minh họa nhuộm cả con bạch tuộc thành xanh chỉ vì “máu xanh” có thể đẹp, nhưng làm người đọc hình dung sai.

Thay vì xem nó là ngoại lệ kỳ quặc, có thể coi đây là lời nhắc rằng tự nhiên không chỉ có một cách giải quyết bài toán vận chuyển oxy. Cơ thể người là ví dụ quen thuộc nhất với ta, không phải bản thiết kế duy nhất mà mọi loài phải đi theo.

Những cánh tay không đơn thuần là dây thừng có giác hút

Bạch tuộc có tám tay, có thể uốn, kéo dài và thao tác với môi trường. Không có bộ xương cứng giống cánh tay người, việc điều khiển một cấu trúc mềm như vậy đặt ra bài toán khác: làm sao vừa ổn định, vừa thay đổi hình dạng và phối hợp nhiều phần cùng lúc?

Nghiên cứu kỹ thuật và sinh học về tay bạch tuộc xem xét tương tác giữa cơ, hệ thần kinh ngoại vi và cảm giác. Cách gọi phổ biến “mỗi tay có một bộ não riêng” dễ nhớ nhưng quá đơn giản nếu khiến ta tưởng có chín cá thể nhỏ cùng sống trong một cơ thể. Nguồn nghiên cứu về điều khiển tay

Một mô tả thận trọng hơn là hoạt động cảm giác và điều khiển được phân bố, không tập trung theo đúng cách ta thường hình dung từ cơ thể mình. Điều đó vừa giúp giải thích sự linh hoạt, vừa đặt ra nhiều câu hỏi nghiên cứu về phối hợp vận động.

Nhìn thấy chuyển động chưa có nghĩa đã đo được nó

Một đoạn video cho thấy bạch tuộc bò rất khéo, nhưng để nghiên cứu, cần biết từng điểm trên tay chuyển động ra sao. Bề mặt đá gồ ghề, tư thế thay đổi và cơ thể mềm khiến việc đo không đơn giản như theo dõi một khớp bản lề.

MBARI đã giới thiệu việc dùng hệ thống ghi hình để theo dõi chuyển động của bạch tuộc biển sâu, quan sát độ cong và biến dạng của tay khi nó di chuyển trên đáy biển. Đây là một ví dụ về khoảng cách giữa “trông thật thông minh” và dữ liệu cụ thể giúp hiểu cơ chế. Nguồn: MBARI

Các công cụ như vậy quan trọng vì cảm giác của người xem dễ bị ảnh hưởng bởi một động tác đẹp hoặc một tình huống nổi bật. Đo đạc cho phép so sánh nhiều chuyển động và kiểm tra cách giải thích, thay vì suy ra tất cả từ một đoạn phim ngắn.

Đừng biến một loài thành sinh vật siêu năng lực

Những câu chuyện về bạch tuộc thường đi từ một khả năng thật sang kết luận rất xa: đọc suy nghĩ, hiểu mọi thứ hoặc gần như đến từ hành tinh khác. Cách kể ấy có thể làm lu mờ điều thực sự đáng khám phá.

Có nhiều loài bạch tuộc sống trong những môi trường khác nhau. Một đặc điểm quan sát ở một loài, hoặc một thí nghiệm với một cá thể, không nên tự động biến thành khả năng giống nhau của mọi con bạch tuộc. Hành vi cũng cần được đặt trong hoàn cảnh cụ thể.

Ba trái tim và dòng máu xanh là những cánh cửa tốt để bắt đầu. Đi qua chúng, điều ta gặp không chỉ là một danh sách lạ lùng, mà là một cách tổ chức cơ thể rất khác mình. Bạch tuộc đáng kinh ngạc chính vì nó là một sinh vật có thật, với những cơ chế có thể quan sát và nghiên cứu, chứ không cần được gán thêm một lớp siêu nhiên nào.